จ่าย 70 ล้าน ขนน้ำมันได้! เปิดเงื่อนไขตั๋วผ่านทางฮอร์มุซ ใครได้ไปต่อ?
ท่ามกลางวิกฤตการณ์ที่คนทั่วโลกจ้องมองราคาน้ำมันด้วยความระทึก หลังจากราคาน้ำมันดิบเบรนท์พุ่งทะยานทะลุ 104 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล จากการปิดล้อมช่องแคบฮอร์มุซ เส้นทางขนส่งน้ำมันอย่างน้อย 20% ของโลกตั้งแต่วันที่ 28 กุมภาพันธ์ ภาพของเรือบรรทุกสินค้าและน้ำมันกว่า 2,000 ลำที่จอดนิ่งสนิทลอยลำรอความหวังอยู่หน้าด่าน กลายเป็นภาพจำที่สะท้อนถึงอัมพาตทางเศรษฐกิจโลก
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
แต่ท่ามกลางความตึงเครียดระดับ "สงครามเศรษฐกิจ" นี้ กลับมีสัญญาณเซอร์ไพรส์ที่ทำให้คนไทยต้องหันมามอง เมื่อเรือบรรทุกน้ำมันดิบของ "บางจาก" (Bangchak) ลำหนึ่ง ซึ่งจอดทอดสมอรอคอยชะตากรรมอยู่ในอ่าวเปอร์เซียมาตั้งแต่วันที่ 11 มีนาคม ได้รับสัญญาณ "ไฟเขียว" ให้แล่นผ่านน่านน้ำอาณาเขตของอิหร่านออกสู่ทะเลเปิดได้สำเร็จเป็นลำแรกของไทยเมื่อวันจันทร์ที่ 23 มีนาคมที่ผ่านมา
"มิตรสหายย่อมมีที่ทางที่พิเศษเสมอ” นี่คือข้อความสั้น ๆ แต่ทรงพลังที่สถานเอกอัครราชทูตอิหร่านประจำประเทศไทยโพสต์ผ่านแพลตฟอร์ม X ซึ่งเป็นการยืนยันถึงเบื้องหลัง "การทูตหลังฉาก" ระหว่างกระทรวงการต่างประเทศของไทยกับเตหะราน โดยนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รมว.ต่างประเทศ ยอมรับว่าได้มีการร้องขอโดยตรงต่อทูตอิหร่านเพื่อรับรองความปลอดภัยให้กับเรือไทย ผลลัพธ์ที่ได้คือการ "ยกเว้น" ไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมผ่านทางใด ๆ ทั้งสิ้น ผิดกับกระแสข่าวที่ว่า เรือลำอื่นอาจต้องจ่ายสูงถึง 2 ล้านดอลลาร์ (ประมาณ 70 ล้านบาท) เพื่อแลกกับตั๋วผ่านทางเพียงใบเดียว
ความสำเร็จของเรือบางจากครั้งนี้เกิดขึ้นในเวลาไล่เลี่ยกับที่ โดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ออกมาป่าวประกาศถึง "ของขวัญ" ชิ้นใหญ่จากอิหร่าน คือการยอมปล่อยเรือบรรทุกน้ำมัน 10 ลำ ผ่านทางเป็นกรณีพิเศษเพื่อลดอุณหภูมิการเจรจา อย่างไรก็ตาม ในขณะที่มิตรประเทศบางส่วนได้รับสิทธิพิเศษ เรืออีกจำนวนมหาศาลกลับถูกสั่งให้ "หันหลังกลับ" หรือต้องติดอยู่ในระเบียบการคัดกรองที่เข้มงวดของกองทัพเรืออิหร่าน
คำถามที่ทั้งโลกอยากรู้คือ "เงื่อนไข" อะไรที่อิหร่านใช้ขีดเส้นแบ่งว่าเรือลำไหนคือมิตรที่ได้ไปต่อ และเรือลำไหนคือศัตรูที่ต้องจ่ายค่าผ่านทางมหาศาล หรืออาจถูกโจมตีหากข้ามเส้น?
6 ชาติ "วีไอพี" ผ่านระบบคัดกรองสุดเข้มของ IRGC
อับบาส อารักชี รัฐมนตรีต่างประเทศอิหร่าน ได้ประกาศกร้าวผ่านสื่อของรัฐว่า ช่องแคบฮอร์มุซไม่ได้ปิดตายสำหรับทุกคน แต่จะจำกัดสิทธิ์เฉพาะ "ศัตรูและพันธมิตรของศัตรู" เท่านั้น โดยมีการระบุชื่อ 6 ชาติกลุ่ม "วีไอพี" ได้แก่ จีน รัสเซีย อินเดีย ปากีสถาน อิรัก และบังกลาเทศ ที่ได้รับสิทธิสัญจรอย่างปลอดภัยหลังจากประสานงานโดยตรงกับเตหะราน ซึ่งไทยเองก็ได้ใช้ช่องว่างความสัมพันธ์ฐานะมิตรประเทศ แทรกตัวเข้าไปอยู่ในกลุ่มผู้ได้รับอนุญาตนี้ด้วยเช่นกัน
อย่างไรก็ตาม การได้รับสิทธิ์ไม่ได้หมายความว่าจะแล่นผ่านได้ตามอำเภอใจ เรือทุกลำรวมถึงเรือของบางจากต้องผ่านระบบตรวจสอบที่เรียกว่า "Vetting Scheme" โดยต้องส่งข้อมูลเชิงลึกผ่านตัวกลางไปยังกองทัพเรือ IRGC ทั้งหมายเลข IMO รายชื่อลูกเรือทุกคน ประเภทสินค้า และจุดหมายปลายทางอย่างละเอียด หากผ่านการคัดกรองเรือจะได้รับ "รหัสผ่านทาง" (Clearance Code) และต้องปฏิบัติตามเส้นทางที่อิหร่านกำหนดไว้อย่างเคร่งครัดเท่านั้น
ความเด็ดขาดของระบบนี้เห็นได้ชัดจากกรณีเรือคอนเทนเนอร์ชื่อ Selen ที่ถูกสั่งให้ "หันหลังกลับ" ทันทีเนื่องจากไม่ปฏิบัติตามโปรโตคอลและไม่มีใบอนุญาต โดยกองทัพเรือ IRGC จะใช้การเรียกถามรหัสผ่านวิทยุ VHF และส่งเรือเร็วออกไปนำขบวนรอบเกาะลารัก เพื่อยืนยันว่า เรือลำนั้นคือมิตรที่ได้รับอนุญาตจริง หากใครกล้าฝ่าฝืนหรือปิดระบบระบุตัวตน โดยไม่ได้รับรหัสล่วงหน้า ก็อาจต้องเผชิญกับมาตรการตอบโต้ที่รุนแรงในเขตสงครามแห่งนี้
ด่านเก็บเงิน 70 ล้านบาท: เมื่อค่าผ่านทาง = ภาษีสงคราม
ในขณะที่มิตรประเทศอย่างไทยได้รับสิทธิพิเศษ "ผ่านฟรี" แต่สำหรับเรือพาณิชย์ลำอื่นทั่วโลก สถานการณ์กลับต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง เมื่อรัฐสภาอิหร่านเตรียมคลอดร่างกฎหมายใหม่เพื่อจัดตั้ง "ค่าธรรมเนียมผ่านทาง" (Transit Fee) อย่างเป็นทางการ มูลค่าสูงถึง 2 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 70 ล้านบาทต่อลำ โดยอ้างเหตุผลว่า เป็นค่าใช้จ่ายในการดูแลความปลอดภัยและเสถียรภาพในระเบียงเศรษฐกิจของประเทศ
กฎหมายฉบับนี้ถูกมองว่า เป็นการทำให้ระบบการเรียกเก็บเงินที่เคยเกิดขึ้นแบบลับ ๆ ผ่านตัวกลาง กลายเป็นเรื่องถูกระเบียบของรัฐ โดยแหล่งข่าวระบุว่า ที่ผ่านมา มีเรืออย่างน้อย 2 ลำที่ยอมควักกระเป๋าจ่ายค่าผ่านทางเป็น "เงินหยวน" ผ่านบริษัทบริการทางทะเลของจีน เพื่อหลีกเลี่ยงระบบการเงินที่ถูกคว่ำบาตรโดยสหรัฐฯ และแลกกับการไม่ต้องจอดรอจนน้ำมันเน่าเสียหรือค่าระวางเรือพุ่งกระฉูด
ด้านอลาเอดดิน โบรุจเจอร์ดี สมาชิกรัฐสภาอิหร่านระบุชัดเจนว่า เหตุผลเบื้องหลังที่เตหะรานกล้าเรียกเก็บเงินมหาศาลขนาดนี้ เพราะสงครามมีค่าใช้จ่าย การเก็บภาษีผ่านทางจึงเป็นเรื่องธรรมชาติสำหรับประเทศที่เป็นเจ้าของพื้นที่เดินเรือลำเลียงน้ำมันที่สำคัญที่สุดในโลก
อย่างไรก็ตาม การเก็บ "ค่าตั๋ว" มูลค่า 70 ล้านบาทต่อเที่ยว กำลังถูกนานาชาติประณามอย่างหนัก โดยเฉพาะจากยักษ์ใหญ่พลังงานอย่าง บริษัทน้ำมันแห่งชาติอาบูดาบี (ADNOC) ที่มองว่า นี่คือการจับเศรษฐกิจโลกเป็นตัวประกัน เพราะสุดท้ายแล้วต้นทุนค่าผ่านทางมหาศาลเหล่านี้จะถูกผลักภาระไปยังผู้บริโภคทั่วโลก ตั้งแต่ราคาน้ำมันที่ปั๊มไปจนถึงราคาอาหารในซูเปอร์มาร์เก็ต
สิทธิการเดินเรือ vs อธิปไตยเหนือช่องแคบ: ใครคือเจ้าของที่แท้จริง?
ในทางกฎหมายสากล (UNCLOS) เรือทุกลำมีสิทธิผ่านช่องแคบฮอร์มุซโดยชอบธรรม โดยที่รัฐชายฝั่งไม่มีสิทธิระงับหรือเรียกเก็บเงิน แต่ทางอิหร่านกลับอาศัยช่องโหว่ที่ตนยังไม่ได้ให้สัตยาบันในอนุสัญญานี้มาอ้างอธิปไตยเหนือพื้นที่ เพื่อเปลี่ยนช่องแคบสากลให้กลายเป็น "น่านน้ำส่วนตัว"
ความน่ากลัวที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่ตัวบทกฎหมาย แต่อยู่ที่ความเสี่ยงในเขตสงคราม เพราะจุดที่แคบที่สุดของฮอร์มุซไม่มีพื้นที่ "ทะเลหลวง" เรือทุกลำจึงต้องเลือกระหว่างการแล่นฝั่งโอมานที่เสี่ยงถูกโจมตีด้วยโดรนและทุ่นระเบิด หรือยอมจำนนแล่นฝั่งอิหร่านแล้วจ่ายเงิน 70 ล้านบาทเพื่อแลกกับความปลอดภัย สถานการณ์นี้บีบให้เจ้าของเรือทั่วโลกต้องเลือกว่าจะยอมจ่าย "ค่าผ่านทาง" มหาศาล หรือจะยอมเสี่ยงดวงท่ามกลางดงกระสุน
สุดท้ายวิกฤตนี้สะท้อนว่า "เสรีภาพในการเดินเรือ" อาจไม่มีอยู่จริงในยุคที่จุดยุทธศาสตร์โลกถูกเปลี่ยนเป็นอาวุธต่อรองทางการเมือง กรณีของเรือไทยอย่างเรือบางจาก อาจเป็นความโชคดีชั่วคราวจากสายสัมพันธ์ทางทูตที่แน่นแฟ้น แต่สำหรับเรือมยุรี นารี กลับเป็นความโชคร้ายที่โดนโจมตีอย่างรุนแรง บทเรียนจากฮอร์มุซกำลังบอกเราว่า กฎกติกาโลกอาจไร้ความหมายหากผู้คุมกฎในมือนั้นถืออาวุธและจ้องจะเก็บค่าตั๋วในราคาที่เศรษฐกิจโลกแทบจะจ่ายไม่ไหว
