ไทยเตรียมใ่ช้ ‘กฎหมายโลกร้อน’ ธุรกิจ-ผู้บริโภคอาจต้องรับ 'ต้นทุน' ใหม่

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญ เมื่อนโยบายด้านภูมิอากาศเดินทางมาถึงจุดเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ จากมาตรการแบบสมัครใจสู่การใช้กฎหมายภาคบังคับอย่างเต็มรูปแบบ โดยล่าสุด “ร่าง พ.ร.บ. การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” หรือ “พ.ร.บ. โลกร้อน” ได้ผ่านการตรวจพิจารณาวาระแรกจากสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาเสร็จสิ้นแล้ว ครอบคลุมสาระสำคัญทั้ง 205 มาตรา เพื่อเตรียมผลักดันเข้าสู่รัฐสภา และคาดว่าจะประกาศใช้จริงในช่วงต้นปี 2570

นี่คือผลลัพธ์จากการบ่มเพาะยาวนานกว่า 5 ปี เพื่อเป็น “กติกาแม่บท” ในการรื้อสร้างโครงสร้างเศรษฐกิจและสังคมไทยให้สอดรับกับเจตนารมณ์บนเวทีโลก มุ่งสู่เป้าหมาย Carbon Neutrality ในปี 2593 และ Net Zero ภายในปี 2608

ก่อนที่กฎหมายตัวจริงจะเริ่มเปลี่ยนวิถีการดำเนินธุรกิจและการใช้ชีวิตของเรา SPOTLIGHT ชวนคุณเจาะลึกหัวใจสำคัญของกฎหมายโลกร้อนที่ทุกคนต้องรู้ เพื่อเตรียมความพร้อมรับมือกับระเบียบโลกใหม่ที่กำลังจะมาถึง

1. บังคับรายงานข้อมูลก๊าซเรือนกระจก จากสมัครใจ สู่ ‘ภาคบังคับ’

หนึ่งในความเปลี่ยนแปลงใหญ่ที่สุดของกฎหมายฉบับนี้ คือการทำให้การรายงานการปล่อยก๊าซเรือนกระจกกลายเป็นหน้าที่ตามกฎหมาย ไม่ใช่เรื่องสมัครใจอีกต่อไป

ที่ผ่านมา การรายงานคาร์บอนของไทยยังจำกัดอยู่ในบางอุตสาหกรรม หรือองค์กรขนาดใหญ่บางประเภทเท่านั้น แต่หากกฎหมายนี้ผ่าน “นิติบุคคล” โดยเฉพาะ “ผู้ปล่อยก๊าซสูง” จะต้องรายงานข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่อรัฐทุกปี และตัวเลขเหล่านี้ต้องผ่านการตรวจสอบจากหน่วยงานภายนอกที่ได้รับการรับรองมาตรฐาน เพื่อป้องกันการรายงานเท็จหรือการฟอกเขียว

ความเปลี่ยนแปลงนี้สำคัญมาก เพราะหมายความว่า “คาร์บอน” กำลังกลายเป็นข้อมูลที่ตรวจสอบได้ และอาจถูกเปิดเผยต่อสาธารณะในอนาคต บริษัทที่ปล่อยก๊าซสูงอาจถูกกดดันจากทั้งรัฐ นักลงทุน คู่ค้า และผู้บริโภค ขณะเดียวกัน ธุรกิจที่ไม่สามารถจัดการข้อมูลคาร์บอนของตัวเองได้ ก็อาจเสียเปรียบในการแข่งขันระยะยาว โดยเฉพาะในโลกที่คู่ค้าระหว่างประเทศเริ่มให้ความสำคัญกับมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมมากขึ้นเรื่อย ๆ

อีกจุดที่น่าสนใจคือ บทลงโทษของกฎหมายฉบับนี้ค่อนข้างเข้มงวด หากมีการจงใจรายงานเท็จหรือปกปิดข้อมูล อาจมีโทษปรับสูงสุดถึง 5 ล้านบาท หรือ 3 เท่าของผลประโยชน์ที่ได้รับ ซึ่งสะท้อนว่ารัฐกำลังพยายามยกระดับการกำกับดูแลด้านสิ่งแวดล้อมให้เข้าใกล้มาตรฐานสากลมากขึ้น

2. สร้าง ‘ตลาดซื้อขายคาร์บอน’ เปลี่ยนการปล่อยมลพิษให้มีมูลค่า

หมวด 8 ของร่าง พ.ร.บ. ได้กำหนดกลไกที่เรียกว่าระบบซื้อขายสิทธิ หรือ ETS (Emission Trading Scheme) โดยรัฐจะกำหนดเพดานสูงสุดในการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของประเทศ และจัดสรรสิทธิให้ผู้ประกอบการตามเกณฑ์ที่กำหนด 

จุดสำคัญคือ สิทธิเหล่านี้มีสถานะเป็น “ทรัพย์สิน” ที่ซื้อขายและโอนกันได้ หากบริษัทใดลดมลพิษได้ดีจนเหลือสิทธิ ก็สามารถนำไปขายต่อเป็นกำไร ช่วยสร้างแรงจูงใจให้ธุรกิจลงทุนในเทคโนโลยีสะอาดได้จริง

ระบบนี้มีมาตรการคุมเข้มผ่านการคืนสิทธิเมื่อสิ้นปี โดยบริษัทต้องคืนสิทธิให้เท่ากับปริมาณที่ปล่อยออกมาจริง หากปล่อยเกินและหามาคืนไม่ครบ จะต้องโทษปรับหนักถึง 3 เท่าของราคาประมูลสิทธิในช่วงนั้น 

ทั้งนี้ กฎหมายยังเปิดช่องให้ใช้คาร์บอนเครดิตจากโครงการลดก๊าซอื่น ๆ มาช่วยหักกลบสิทธิที่ต้องคืนได้ แต่มีเงื่อนไขว่าต้องไม่เกินร้อยละ 15 เพื่อให้ภาคธุรกิจเน้นการลดมลพิษจากแหล่งกำเนิดของตัวเองเป็นหลัก

3. เก็บ ‘ภาษีคาร์บอน’ เปลี่ยนมลพิษให้กลายเป็นรายได้รัฐ

กลไกในหมวด 10 ของร่าง พ.ร.บ. นี้คือ ระบบภาษีคาร์บอน (Carbon Tax) ซึ่งเป็นการเก็บภาษีจากตัวสินค้าที่สร้างมลพิษในขั้นตอนการผลิตหรือนำเข้า เช่น น้ำมันเชื้อเพลิง

เป้าหมายของระบบนี้ คือการทำให้การปล่อยมลพิษมีต้นทุนทางเศรษฐกิจ เพื่อกระตุ้นให้ทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภคหันไปเลือกทางเลือกที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น โดยการจัดเก็บจะดำเนินการผ่านหน่วยงานอย่างกรมสรรพสามิตและกรมศุลกากร

เงินภาษีส่วนนี้ต้องนำส่งเข้าคลังเป็นรายได้แผ่นดิน และรัฐได้วางมาตรการลดภาระที่ซ้ำซ้อน โดยอนุญาตให้นำหลักฐานการเสียภาษีคาร์บอนมาใช้ลดหย่อนราคาในการประมูลสิทธิของระบบ ETS ได้ นอกจากนี้ รัฐมนตรียังมีอำนาจสั่งยึดและขายทอดตลาดทรัพย์สินของผู้ค้างชำระภาษีได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านกระบวนการศาล เพื่อเป็นหลักประกันว่ารายได้แผ่นดินจะถูกจัดเก็บอย่างครบถ้วน

4. ตั้ง ‘กองทุนภูมิอากาศ’ สร้างเงินทุนรองรับการเปลี่ยนผ่านของประเทศ

อีกหนึ่งกลไกสำคัญในร่าง พ.ร.บ. คือ “กองทุนภูมิอากาศ” ซึ่งเปรียบเสมือนกระเป๋าเงินกลางสำหรับรองรับการเปลี่ยนผ่านของประเทศไปสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ และช่วยให้ภาคส่วนต่าง ๆ สามารถปรับตัวต่อผลกระทบจาก Climate Change ได้ทันท่วงทีมากขึ้น

รายได้ของกองทุนจะมาจากหลายทาง ทั้งเงินประมูลสิทธิในระบบ ETS ค่าปรับด้านมลพิษ เงินอุดหนุนจากรัฐ รวมถึงเงินสนับสนุนจากภาคส่วนอื่น ๆ ทำให้กองทุนนี้ถูกมองว่าอาจกลายเป็น “เครื่องยนต์ทางการเงิน” สำคัญของการเปลี่ยนผ่านด้านภูมิอากาศของไทยในอนาคต

จุดสำคัญคือ กองทุนนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ภาครัฐหรือธุรกิจขนาดใหญ่เท่านั้น แต่เปิดให้หลายภาคส่วนสามารถเข้าถึงได้ ไม่ว่าจะเป็นชุมชน หน่วยงานรัฐ ภาคเอกชน องค์กรด้านสิ่งแวดล้อม หรือสถาบันการศึกษา โดยเงินทุนจะถูกนำไปใช้สนับสนุนทั้งการลดก๊าซเรือนกระจก การวิจัยเทคโนโลยีสะอาด การพัฒนาฐานข้อมูลด้านคาร์บอน รวมถึงการสร้างภูมิคุ้มกันให้ชุมชนและธุรกิจสามารถรับมือกับภัยธรรมชาติที่รุนแรงขึ้นได้ดีขึ้น

นอกจากนี้ กฎหมายยังระบุให้มีการตรวจสอบการใช้งบประมาณอย่างเข้มงวดโดยสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) และต้องมีการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกองทุนทุก ๆ 3 ปี เพื่อให้มั่นใจว่าเงินถูกใช้ตรงเป้าหมายและเกิดประโยชน์จริง ในช่วง 2 ปีแรกที่กองทุนยังจัดตั้งไม่สมบูรณ์ รายได้จากกลไกต่าง ๆ จะถูกเก็บไว้ในบัญชีเฉพาะกิจชั่วคราวก่อน แล้วจึงทยอยโอนเข้าสู่กองทุนในภายหลัง

คำถามต่อร่าง พ.ร.บ. Climate Change เมื่อเศรษฐกิจสีเขียวอาจไม่ได้ “ยุติธรรม” สำหรับทุกคน

แม้ร่างกฎหมายฉบับนี้จะถูกมองว่าเป็นก้าวสำคัญของประเทศไทย แต่ในอีกด้านหนึ่ง ก็เริ่มมีคำถามและข้อกังวลจำนวนมากตามมา โดยเฉพาะจากภาคประชาสังคมและนักสิ่งแวดล้อมที่มองว่า กฎหมายฉบับนี้อาจให้น้ำหนักกับ “ผลประโยชน์ทางธุรกิจ” มากกว่า “ความเป็นธรรม”

หนึ่งในประเด็นที่ถูกวิจารณ์หนัก คือเรื่อง Carbon Credit ซึ่งหลายฝ่ายมองว่าอาจกลายเป็นเพียงเครื่องมือฟอกเขียวให้ธุรกิจขนาดใหญ่ เพราะแทนที่บริษัทจะลดการปล่อยคาร์บอนจริง อาจเลือกใช้วิธีซื้อเครดิตหรือสนับสนุนโครงการปลูกป่าเพื่อชดเชยแทน

ปัญหาคือ หากระบบนี้ไม่มีมาตรการควบคุมที่เข้มงวด สิ่งที่เกิดขึ้นอาจไม่ใช่การลดคาร์บอนจริง แต่เป็นเพียงการสร้างภาพลักษณ์สีเขียว ขณะเดียวกัน เมื่อป่าเริ่มถูกตีมูลค่าเป็น “ทรัพย์สินคาร์บอน” ก็เริ่มมีความกังวลเรื่องสิทธิของชุมชน เพราะพื้นที่ป่าหลายแห่งคือพื้นที่ทำกินและแหล่งทรัพยากรของคนท้องถิ่นอยู่แล้ว

อีกข้อกังวลสำคัญคือ ต้นทุนที่อาจตกอยู่กับประชาชน โดยเฉพาะภาษีคาร์บอนและต้นทุนการปรับตัวของภาคธุรกิจที่อาจถูกผลักต่อมายังผู้บริโภคผ่านราคาสินค้า ค่าไฟ ค่าน้ำมัน และค่าครองชีพที่สูงขึ้น หลายฝ่ายจึงเริ่มตั้งคำถามว่า คนที่ปล่อยคาร์บอนน้อยที่สุด อาจกำลังกลายเป็นคนที่ได้รับผลกระทบจากนโยบาย Climate มากที่สุดหรือไม่

นอกจากนี้ ยังมีคำถามเรื่องโครงสร้างอำนาจในการออกแบบนโยบาย เพราะแม้ Climate Change จะกระทบคนทั้งประเทศ แต่ภาคประชาชนกลับมีบทบาทในโครงสร้างการตัดสินใจค่อนข้างจำกัด ขณะที่อำนาจหลักยังอยู่กับภาครัฐและภาคธุรกิจ ทำให้หลายคนกังวลว่า สุดท้ายแล้ว “Green Transition” อาจถูกขับเคลื่อนผ่านมุมมองทางเศรษฐกิจเป็นหลัก มากกว่าการคำนึงถึงผลกระทบทางสังคมในระยะยาว

เส้นทางข้างหน้าที่ต้องจับตา 

แม้เป้าหมาย Net Zero จะเป็นทิศทางที่โลกกำลังมุ่งไป แต่ในหลายประเทศ การเปลี่ยนผ่านด้านภูมิอากาศไม่ได้ถูกพูดถึงแค่ในฐานะนโยบายสิ่งแวดล้อมอีกต่อไป หากกำลังกลายเป็นเรื่องของ “Climate Justice” หรือความเป็นธรรมทางสภาพภูมิอากาศมากขึ้นเรื่อย ๆ ว่า คนที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดจากทั้งโลกร้อนและนโยบายลดคาร์บอน กลับอาจไม่ใช่คนที่ปล่อยคาร์บอนมากที่สุดเสมอไป

คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า การเปลี่ยนผ่านของไทยจะเป็น “Just Transition” หรือการเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรมได้จริงหรือไม่ ทั้งต่อแรงงาน ชุมชน เกษตรกร SMEs และคนรายได้น้อย ที่อาจต้องเผชิญทั้งต้นทุนการปรับตัว ค่าครองชีพที่สูงขึ้น หรือการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างเศรษฐกิจในอนาคต

ขณะเดียวกัน หลายกลไกในกฎหมายฉบับนี้ก็ยังต้องถูกจับตาต่อไป ตั้งแต่ว่าระบบ ETS จะช่วยลดคาร์บอนได้จริงหรือไม่ Carbon Credit จะกลายเป็นเครื่องมือแก้ปัญหา หรือเพียงสร้างภาพลักษณ์สีเขียวให้ธุรกิจขนาดใหญ่ ไปจนถึงว่ากองทุนภูมิอากาศจะเข้าถึงคนตัวเล็กได้จริงแค่ไหน หรือสุดท้ายทรัพยากรส่วนใหญ่จะไหลไปสู่ภาคส่วนที่มีอำนาจและศักยภาพในการเข้าถึงระบบมากกว่า

Climate Change คือเรื่องของเศรษฐกิจ การเมือง สิทธิในการเข้าถึงทรัพยากร และความเหลื่อมล้ำ ที่จะกำหนดอนาคตของประเทศในอีกหลายสิบปีข้างหน้า และอาจเป็นหนึ่งในบททดสอบสำคัญที่สุดของไทยว่า เราจะสามารถสร้าง “เศรษฐกิจสีเขียว” ที่เติบโตไปพร้อมกับความเป็นธรรมได้จริงหรือไม่

อ้างอิง : ThaiPBS, Thai Climate Justice for All, กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม