Virtual Bankเสี่ยงเร่งหนี้ กู้สะดวกดันคนใช้เงินเพิ่มซ้ำเติมหนี้เสียไทย

การเปิดตัวธนาคารพาณิชย์ไร้สาขา หรือ Virtual Bank ในไทย เป็นนโยบายสำคัญของธนาคารแห่งประเทศไทยในการขยายการเข้าถึงบริการทางการเงิน โดยเฉพาะกลุ่มประชาชนและผู้ประกอบการรายย่อยที่ยังเข้าไม่ถึงสินเชื่อในระบบธนาคารแบบดั้งเดิม

จุดเด่นของ Virtual Bank คือการให้บริการผ่านช่องทางดิจิทัลเต็มรูปแบบ และใช้ข้อมูลทางเลือกทั้งในและนอกภาคการเงิน เช่น ข้อมูลรับ-จ่ายเงิน การซื้อขายสินค้าออนไลน์ และประวัติชำระค่าสาธารณูปโภค มาประกอบการพิจารณาสินเชื่อ แนวทางนี้ช่วยลดข้อจำกัดของระบบสินเชื่อเดิม และเพิ่มโอกาสให้กลุ่มที่ไม่มีหลักฐานรายได้หรือประวัติเครดิตเพียงพอเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม การเกิดขึ้นของ Virtual Bank ต้องถูกจับตาในจังหวะที่หนี้ครัวเรือนไทยยังอยู่ในระดับสูง และคุณภาพสินเชื่อรายย่อยยังเปราะบาง ข้อมูลธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่า ไตรมาส 1 ปี 2569 สินเชื่อด้อยคุณภาพ หรือ NPL ของระบบธนาคารพาณิชย์อยู่ที่ 535,800 ล้านบาท คิดเป็น 2.85% ของสินเชื่อรวม ขณะที่สินเชื่อ SMEs และสินเชื่ออุปโภคบริโภคยังหดตัว สะท้อนว่าธนาคารเดิมยังระมัดระวังการปล่อยกู้ในกลุ่มเสี่ยงสูง

ขณะเดียวกัน หนี้ครัวเรือน ณ ไตรมาส 4 ปี 2568 อยู่ที่ 16.44 ล้านล้านบาท หรือ 86.7% ของ GDP สูงกว่าระดับเฝ้าระวัง 80% ที่ ธปท. ระบุว่าอาจฉุดรั้งการเติบโตระยะยาวและเพิ่มความเสี่ยงต่อเสถียรภาพการเงิน

ประสบการณ์ต่างประเทศสะท้อนว่า Virtual Bank และสินเชื่อดิจิทัลสามารถเพิ่มการเข้าถึงสินเชื่อให้กลุ่มที่ระบบเดิมมองไม่เห็น แต่ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงการก่อหนี้ หากโมเดลประเมินเครดิตยังไม่แม่นยำ หรือการแข่งขันผลักให้ผู้ให้บริการเร่งปล่อยกู้เร็วเกินไป 

ดังนั้น Virtual Bank จึงเป็นทั้งโอกาสและความเสี่ยง โอกาสคือการเติมเต็มช่องว่างของระบบการเงินเดิมและขยายการเข้าถึงสินเชื่อ แต่ความเสี่ยงคือการเร่งก่อหนี้ในช่วงที่ภาคครัวเรือนไทยยังเปราะบาง การกำกับดูแลจึงต้องรักษาสมดุลระหว่าง “การเข้าถึงสินเชื่อ” กับ “วินัยทางการเงิน” อย่างใกล้ชิด

สภาพัฒน์ชี้ Virtual Bank เปิดทางเข้าถึงสินเชื่อ แต่เสี่ยงเร่งหนี้ใหม่

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) ระบุไว้ในรายงานภาวะสังคมไทย ไตรมาสหนึ่ง ปี 2569 ว่า การเปิดตัวธนาคารพาณิชย์ไร้สาขา หรือ Virtual Bank ในไทย อาจเป็นอีกก้าวสำคัญของการยกระดับบริการทางการเงิน โดยเฉพาะการขยายโอกาสเข้าถึงสินเชื่อให้กับประชาชนกลุ่มที่ยังเข้าไม่ถึงระบบธนาคารแบบดั้งเดิม

นโยบายเปิดให้มีผู้ให้บริการ Virtual Bank ของธนาคารแห่งประเทศไทย มีเป้าหมายสำคัญในการเพิ่มการแข่งขันและลดข้อจำกัดของบริการทางการเงินเดิม ผ่านการให้บริการบนระบบดิจิทัลเต็มรูปแบบ โดยสามารถนำข้อมูลดิจิทัลทั้งในและนอกภาคการเงินมาใช้ประกอบการพิจารณาสินเชื่อ เช่น ข้อมูลการรับจ่ายเงิน การซื้อขายสินค้าออนไลน์ และประวัติการชำระค่าสาธารณูปโภค ซึ่งอาจช่วยให้ประชาชนและผู้ประกอบการรายย่อยเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงสินเชื่อที่ง่ายขึ้นย่อมมาพร้อมความเสี่ยงที่ต้องติดตาม โดยเฉพาะความเป็นไปได้ที่ประชาชนบางกลุ่มอาจก่อหนี้เพิ่มขึ้น หากการประเมินความสามารถในการชำระหนี้และการกำกับดูแลไม่รัดกุมเพียงพอ

กรณีศึกษาในจีนพบว่า การให้บริการสินเชื่อออนไลน์มีส่วนทำให้ประชาชนมีแนวโน้มจับจ่ายใช้สอยเพิ่มขึ้น และทำให้ผู้กู้บางส่วนเข้าสู่วงจรหนี้ได้ง่ายขึ้น ขณะที่ข้อมูลจากฟิลิปปินส์สะท้อนว่า ธนาคารดิจิทัลมีสัดส่วนหนี้ที่ไม่ก่อให้เกิดรายได้ หรือ NPLs สูงกว่าธนาคารแบบดั้งเดิม

ดังนั้น แม้ Virtual Bank จะช่วยเพิ่มการเข้าถึงบริการทางการเงินและลดช่องว่างของระบบสินเชื่อเดิม แต่โจทย์สำคัญคือการออกแบบกลไกกำกับดูแลให้สมดุล ระหว่างการส่งเสริมนวัตกรรมทางการเงินกับการป้องกันความเสี่ยงจากการก่อหนี้เกินตัวของประชาชน โดยเฉพาะในบริบทที่หนี้ครัวเรือนไทยยังอยู่ในระดับสูง

Virtual Bank ไม่ได้ทำให้หนี้เสียเพิ่มโดยอัตโนมัติ แต่เพิ่ม “ช่องทาง” ให้เกิดหนี้ใหม่เร็วขึ้น

โดยหลักการ Virtual Bank คือธนาคารพาณิชย์ที่ให้บริการผ่านช่องทางดิจิทัลเป็นหลัก ไม่มีเครือข่ายสาขาแบบธนาคารดั้งเดิม จุดแข็งคือใช้ข้อมูลและเทคโนโลยีประเมินลูกค้าได้ละเอียดขึ้น เช่น ประวัติการชำระเงิน พฤติกรรมการใช้จ่าย ข้อมูลแพลตฟอร์ม หรือข้อมูลทางเลือกอื่น ๆ ที่ช่วยให้ลูกค้ารายย่อยและ SMEs ที่ไม่มีหลักประกันหรือไม่มีประวัติเครดิตเพียงพอเข้าถึงสินเชื่อได้มากขึ้น

ธปท. วางเป้าหมาย Virtual Bank ไว้ชัดว่า ต้องช่วยตอบโจทย์ลูกค้ารายย่อยและ SMEs โดยเฉพาะกลุ่ม underserved และ unserved พร้อมส่งเสริมการแข่งขันเชิงคุณภาพและราคาในระบบการเงิน ไม่ใช่การเปิดทางให้ปล่อยกู้แบบไร้การควบคุม

เมื่อวันที่ 19 มิถุนายน 2568 กระทรวงการคลังและ ธปท. ประกาศรายชื่อผู้ได้รับความเห็นชอบให้จัดตั้ง Virtual Bank จำนวน 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่ม ACM Holding, กลุ่ม Krung Thai Bank-AIS-OR และกลุ่ม SCB X-WeTechnology-KakaoBank โดยผู้ได้รับความเห็นชอบต้องผ่านการประเมินความพร้อมก่อนขอใบอนุญาต และต้องเริ่มดำเนินธุรกิจภายใน 1 ปีนับจากวันที่ได้รับความเห็นชอบ

อย่างไรก็ดี ความเสี่ยงของ Virtual Bank อยู่ที่ “ความเร็ว” และ “ขอบเขต” ของการขยายสินเชื่อ เพราะการสมัคร เปิดบัญชี และขอกู้ผ่านมือถือสามารถลดต้นทุนและลดแรงเสียดทานของลูกค้าได้มาก เมื่อสินเชื่อถูกเสนอแบบเรียลไทม์หรือฝังอยู่ในแพลตฟอร์มดิจิทัล การตัดสินใจก่อหนี้อาจเกิดขึ้นง่ายกว่าอดีต โดยเฉพาะสินเชื่อส่วนบุคคล สินเชื่อรายย่อย สินเชื่อหมุนเวียน หรือสินเชื่อที่เชื่อมกับพฤติกรรมบริโภคออนไลน์

รายงาน ASEAN+3 Financial Stability Report 2568 ของ AMRO ระบุว่า ความเสี่ยงด้านเครดิตจากการเงินดิจิทัลมักเกิดจาก 3 ปัจจัยร่วมกัน ได้แก่ การปล่อยกู้แก่กลุ่มที่ยังเข้าไม่ถึงบริการการเงินเดิม การใช้แบบจำลองเครดิตทางเลือก และโครงสร้างสินเชื่อใหม่ เช่น BNPL, platform lending และ P2P lending โดยความเสี่ยงมักกระจุกกับ fintech และ digital banks มากกว่าธนาคารดั้งเดิม เพราะกลุ่มหลังยังเน้นลูกค้าที่มีประวัติเครดิตชัดเจนกว่า

Virtual Bank ช่วยคนเข้าไม่ถึงเงินกู้ แต่เสี่ยงกระตุ้นหนี้ใหม่ไทย ท่ามกลางภาวะหนี้ครัวเรือนสูง

สำหรับไทย ความเสี่ยงหลักของ Virtual Bank ไม่ได้อยู่ที่การเป็นธนาคารไร้สาขาโดยตัวมันเอง แต่อยู่ที่สภาพแวดล้อมที่ Virtual Bank จะเข้ามาดำเนินงานในช่วงที่หนี้ครัวเรือนสูง ลูกหนี้รายย่อยบางกลุ่มเปราะบาง และพฤติกรรมการบริโภคดิจิทัลมีอิทธิพลมากขึ้น

ข้อมูลล่าสุดจากการแถลงของสภาพัฒน์ระบุว่า หนี้ครัวเรือนไทยไตรมาส 4 ปี 2568 อยู่ที่ 16.44 ล้านล้านบาท หรือ 86.7% ของ GDP ขณะที่ข้อมูลเครดิตบูโรที่สภาพัฒน์นำเสนอชี้ว่า NPL ครัวเรือนอยู่ที่ 1.31 ล้านล้านบาท หรือ 9.59% ของสินเชื่อรวม และหนี้ค้างชำระ 31-90 วันอยู่ที่ 480,000 ล้านบาท หรือ 3.51% โดยสภาพัฒน์เตือนว่า Virtual Bank อาจทำให้บางกลุ่มก่อหนี้ง่ายขึ้น หากไม่ติดตามพฤติกรรมการปล่อยกู้อย่างใกล้ชิด

นัยต่อเศรษฐกิจไทยจึงมี 2 ด้าน ด้านบวกคือ Virtual Bank อาจช่วยให้คนที่เคยพึ่งพาหนี้นอกระบบหรือแหล่งเงินกู้ต้นทุนสูงเข้าสู่ระบบการเงินในกำกับ ลดต้นทุนทางการเงิน และสร้างประวัติเครดิตได้ หากการปล่อยกู้ตั้งอยู่บนข้อมูลที่ดีและการประเมินความสามารถชำระหนี้จริง

ด้านลบคือสินเชื่อที่สมัครง่าย อนุมัติเร็ว และเชื่อมกับแพลตฟอร์มดิจิทัล อาจกระตุ้นการก่อหนี้เพื่อบริโภคระยะสั้น โดยเฉพาะกลุ่มรายได้ต่ำ วัยเริ่มทำงาน และผู้บริโภคที่ถูกกระตุ้นจากโฆษณา รีวิว หรืออินฟลูเอนเซอร์ทางการเงิน

กรอบกำกับดูแลของไทยพยายามลดความเสี่ยงนี้ด้วยการให้ Virtual Bank อยู่ภายใต้เกณฑ์ธนาคารพาณิชย์ทั่วไป และมีเกณฑ์เพิ่มเติมเฉพาะโมเดลดิจิทัล ธปท. กำหนดว่า Virtual Bank ต้องบริหารความเสี่ยงให้เหมาะกับโมเดลธุรกิจ ไม่กระทบเสถียรภาพระบบสถาบันการเงิน และในช่วง initial phase ต้องทำ stress test ครอบคลุมอย่างน้อย 3 ด้าน ได้แก่ credit risk, market risk ในบัญชีเพื่อค้า และ liquidity risk

Virtual Bank อาจเร่ง “การเข้าถึงหนี้” แต่จะกลายเป็น “หนี้เสีย” หรือไม่ ขึ้นกับการกำกับดูแล

กล่าวโดยสรุป Virtual Bank มีแนวโน้มเร่งการเข้าถึงสินเชื่อและทำให้การก่อหนี้เกิดได้ง่ายขึ้น โดยเฉพาะในกลุ่มที่ธนาคารเดิมไม่ปล่อยกู้หรือปล่อยกู้ยาก แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่า Virtual Bank จะทำให้หนี้เสียเพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติในทุกประเทศ

NPL ของ virtual banks อาจอยู่ในระดับใกล้เคียงหรือต่ำกว่าธนาคารดั้งเดิม หากระบบคัดกรองลูกหนี้ดี มี provisioning เพียงพอ และไม่เร่งโตเกินไป

สำหรับไทย ตัวแปรชี้ขาดจะอยู่ที่คุณภาพของโมเดลเครดิต การกำกับ responsible lending การจำกัดแรงจูงใจให้เร่งปล่อยกู้เพื่อชิงฐานลูกค้า การติดตามหนี้ค้างชำระระยะต้น และการใช้ข้อมูลทางเลือกโดยไม่ประเมินลูกหนี้เกินจริง 

หาก Virtual Bank ถูกใช้เพื่อดึงลูกหนี้นอกระบบเข้าสู่สินเชื่อในกำกับ พร้อมวินัยเครดิตที่เข้มแข็ง ผลลัพธ์อาจเป็นบวกต่อ financial inclusion แต่หากการแข่งขันนำไปสู่การอนุมัติสินเชื่อเร็ว ราคาสูง และพึ่งพาแบบจำลองที่ยังไม่ผ่านวัฏจักรเศรษฐกิจขาลง ความเสี่ยงหนี้เสียย่อมเพิ่มขึ้นได้

ดังนั้น Virtual Bank จึงไม่ใช่ “ต้นเหตุโดยตรง” ของหนี้เสีย แต่เป็น “ตัวเร่ง” ที่ทำให้ทั้งโอกาสและความเสี่ยงปรากฏเร็วขึ้น ในประเทศที่หนี้ครัวเรือนสูงอย่างไทย การเข้ามาของ Virtual Bank จึงเป็นบททดสอบสำคัญของระบบกำกับดูแลว่า จะทำให้การเข้าถึงสินเชื่อกว้างขึ้นโดยไม่ซ้ำเติมปัญหาหนี้ครัวเรือนได้หรือไม่

อ้างอิง: BOT, BOT2 , BOT3, BOT4, AMRO 1, AMRO 2, SSRN, BPS, NESDC