ดีลสหรัฐฯ-อิหร่านลงตัวแบบใด? หวั่นสันติภาพบังหน้า แต่ระเบิดเวลารออยู่
สิ้นสุดเสียงระเบิดแต่ระเบิดเวลาลูกใหม่กำลังนับถอยหลัง หลังจากการสู้รบอย่างดุเดือดที่เปิดฉากด้วยการโจมตีกรุงเตหะรานยาวนานกว่า 100 วัน ในที่สุดสหรัฐฯ และอิหร่านได้บรรลุ “ข้อตกลงที่จะเจรจาเบื้องต้น” ณ กรุงเจนีวา เพื่อหยุดยิงชั่วคราวและเปิดฉากกระบวนการเจรจาครั้งสำคัญเป็นเวลา 60 วัน
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
การประกาศสงบศึกในครั้งนี้เปรียบเสมือนโอเอซิสกลางทะเลทรายที่ทำให้ภูมิภาคตะวันออกกลางและโลกได้หายใจทั่วท้อง ทั่วโลกต่างขานรับด้วยความโล่งอกเมื่อช่องแคบฮอร์มุซกลับมาเปิดอีกครั้งจนราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกเริ่มดิ่งลดลง ขณะที่เลบานอนและกลุ่มประเทศแถบอ่าวเปอร์เซียเริ่มมองเห็นประกายแห่งความหวังในความมั่นคงหลังจากเผชิญความไม่แน่นอนมานานหลายเดือน
ทว่าในสายตาของนักวิเคราะห์ ข้อตกลงครั้งนี้เป็นเพียง "พิธีแต่งงานที่ยังไร้แหวน" เพราะเนื้อหาที่แท้จริงไม่ใช่สิ่งที่สองฝ่ายเห็นพ้องต้องกัน แต่คือการเลื่อนปมขัดแย้งหลักที่เป็นชนวนเหตุของสงครามออกไปก่อน นำมาสู่คำถามสำคัญที่คนทั้งโลกกำลังจับตามองว่า ดีลสหรัฐฯ-อิหร่านลงตัวแบบใด? ในเมื่อภาพลักษณ์แห่งสันติภาพที่เห็นตรงหน้า กำลังซ่อนเกมเจรจานิวเคลียร์ 60 วันอันตรายที่พร้อมจะล่มได้ทุกวินาที
ปมนิวเคลียร์และสมบัติที่ถูกแช่แข็ง
ภายใต้กรอบเวลา 60 วันที่ดูเหมือนเป็นความหวัง แท้จริงแล้วมันคือกรอบเวลาอันตรายที่บีบให้ระเบิดเวลาลูกใหญ่ที่สุดต้องทำงาน นั่นคืออนาคตของโครงการนิวเคลียร์อิหร่าน รายงานจากสำนักข่าว Mehr ของอิหร่านระบุว่า ร่างข้อตกลงนี้เปิดช่องให้ทั้งสองฝ่ายต้องหาข้อยุติขั้นสุดท้ายเกี่ยวกับคลังยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงถึงร้อยละ 60 ปริมาณกว่า 440 กิโลกรัม ซึ่งเป็นระดับที่สุ่มเสี่ยงและพร้อมจะถูกยกระดับไปสู่การสร้างอาวุธนิวเคลียร์ระดับร้อยละ 90 ได้ในระยะเวลาอันสั้น
รอยร้าวและจุดยืนที่สวนทางกันอย่างสิ้นเชิงปรากฏชัดเจนทันที เมื่อ เจ.ดี. แวนซ์ รองประธานาธิบดีสหรัฐฯ ออกมาประกาศกร้าวผ่านสื่อว่า ข้อตกลงที่จะลงนามในวันศุกร์นี้มีเงื่อนไขสำคัญคือ อิหร่านต้องยอมให้ผู้ตรวจสอบนิวเคลียร์สากลกลับเข้าไปเพื่อ "ทำลาย" คลังยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงทั้งหมด
ในเวลาเดียวกัน เจ้าหน้าที่ระดับสูงของฝั่งเตหะรานกลับดับเครื่องชนด้วยการแถลงสวนว่า การเจรจาเรื่องนิวเคลียร์จะเริ่มต้นนับหนึ่งก็ต่อเมื่อลงนามข้อตกลงในวันศุกร์นี้เสร็จสิ้นแล้วเท่านั้น และไม่มีการเอ่ยถึงชะตากรรมของคลังยูเรเนียมหรือผู้ตรวจสอบเลยแม้แต่น้อย
นักวิเคราะห์มองว่า ความท้าทายทางเทคนิคครั้งนี้ยากกว่าข้อตกลง JCPOA ในปี 2015 หลายเท่า เพราะนอกจากประเด็นที่ว่าสหรัฐฯ ต้องการให้อิหร่านยุติการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมทุกประเภทเป็นเวลานานถึง 20 ปีแล้ว บาดแผลจากสงครามครั้งล่าสุดยังทำให้โครงสร้างพื้นฐานและเครื่องหมุนเหวี่ยงสารขั้นสูงของอิหร่านได้รับความเสียหาย จนยากที่จะกำหนดฐานข้อมูลที่น่าเชื่อถือในการตรวจสอบได้ ยิ่งไปกว่านั้น การจะตกลงกันให้ได้ภายในไม่กี่สัปดาห์ว่า คลังยูเรเนียมเจ้าปัญหาจะถูกเก็บไว้ที่ใด จะถูกทำให้เจือจางลง หรือต้องส่งออกไปต่างประเทศ จึงเป็นโจทย์หินทางเทคนิคที่แทบจะเป็นไปไม่ได้เลยในสภาวะที่ไร้ความเชื่อใจเช่นนี้
วิกฤตความเชื่อมั่นศูนย์เปอร์เซ็นต์ กับเกมเดิมพันเงิน 2.4 หมื่นล้านดอลลาร์
นอกจากปมปริศนาทางเทคนิคนิวเคลียร์แล้ว อุปสรรคที่ยิ่งใหญ่กว่ากลับเป็นเกมการเมืองและ "ศึกแย่งชิงลำดับขั้นตอน" ว่าใครจะเป็นฝ่ายยอมเฉือนเนื้อตัวเองก่อน โดยกองกำลังพิทักษ์ปฏิวัติอิสลามแห่งอิหร่าน (IRGC) ออกมาเคลมทันทีว่า ข้อตกลงนี้จะช่วยปลดล็อกทรัพย์สินที่ถูกอายัดไว้มูลค่า 2.4 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ โดยมีเงื่อนไขว่าสหรัฐฯ ต้องจ่ายเงินก้อนนี้ล่วงหน้าก่อนครึ่งหนึ่งเพื่อเป็นมาตรการสร้างความเชื่อมั่น
แต่ เจ.ดี. แวนซ์ รองประธานาธิบดีสหรัฐฯ กลับออกมาปฏิเสธเสียงแข็งว่าไม่มีการปล่อยเงินก้อนโตใด ๆ ทั้งสิ้น และอิหร่านจะได้อนาคตที่รุ่งเรืองก็ต่อเมื่อทำตามพันธกรณีครบถ้วนแล้วเท่านั้น
สำหรับเตหะรานแล้ว พวกเขาเข้าสู่โต๊ะเจรจาครั้งนี้ด้วยระดับความไว้วางใจต่อวอชิงตันที่ "เกือบเป็นศูนย์" เนื่องจากบทเรียนในอดีตที่สหรัฐฯ เคยฉีกสัญญา JCPOA ในปี 2018 ประกอบกับการถูกสหรัฐฯ โจมตีทางอากาศเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ทั้งที่กระบวนการพูดคุยกำลังดำเนินอยู่ ทำให้อิหร่านจำเป็นต้องใช้กลยุทธ์ "เอาเงินมาก่อน เอาเนื้อหาไว้ทีหลัง" เพื่อทดสอบว่าสหรัฐฯ จะรักษาสัญญาจริงหรือไม่ ก่อนที่ตนเองจะยอมแลกกับข้อจำกัดทางนิวเคลียร์ที่หากทำไปแล้วอาจย้อนกลับคืนไม่ได้
ด้านนักนโยบายตะวันตกหวาดระแวงว่า อิหร่านกำลังใช้จิตวิทยาที่เชี่ยวชาญเพื่อคลายวงล้อมทางเศรษฐกิจชั่วคราวแล้วดึงเช็งในภายหลัง ยิ่งไปกว่านั้น ในมิติของความอยู่รอดของระบอบการปกครอง กลุ่มแกนนำสายแข็งในอิหร่านมองว่าโครงการนิวเคลียร์คือหลักประกันเชิงยุทธศาสตร์ที่ห้ามสูญเสีย เช่นเดียวกับปมความขัดแย้งในช่องแคบฮอร์มุซ แม้ในกระดาษจะระบุว่าให้เปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบ แต่เจ้าหน้าที่อิหร่านกลับตีความว่าเป็นการเปิดชั่วคราวภายใต้การบริหารร่วมกับโอมาน และเตรียมช่องทางจัดเก็บค่าบริการเรือสินค้าเพื่อชดเชยความเสียหายจากมาตรการคว่ำบาตรนานนับปี
นักวิเคราะห์เผยว่า ปมปัญหาที่ไม่ลงตัวเหล่านี้ สะท้อนให้เห็นชัดเจนว่า การบรรลุข้อตกลงหยุดยิงในกระดาษนั้นอาจทำได้ง่าย แต่การบังคับใช้ในโลกความเป็นจริงโดยไม่ให้เกิดการตีความเข้าข้างตัวเอง คือสมรภูมิทางการเมืองที่แท้จริงหลังจากนี้
