อนาคตเวเนฯ อยู่ตรงไหน เมื่อทรัมป์พูดถึงแต่เรื่องน้ำมัน

ประเทศหนึ่งจะเป็นเช่นไรหากเมืองหลวงถูกโจมตี ประธานาธิบดีและสุภาพสตรีหมายเลขหนึ่งถูกจับตัวโดยประเทศมหาอำนาจโลก และกำลังจะถูกนำตัวขึ้นศาลในข้อหาเกี่ยวกับยาเสพติดและอาวุธ ทั้งยังปกครองประเทศด้วยระบอบผู้ก่อการร้ายยาเสพติด

นี่คือคำถามที่ทั่วโลกตั้งต่อเวเนซุเอลา หลังสหรัฐฯ โจมตีเมืองหลวง กรุงการากัส และจับกุมตัวประธานาธิบดีนิโคลัส มาดูโร พร้อมภริยา ซิเลีย ฟลอเรส

หลังประธานาธิบดีถูกจับกุมตัว เมื่อวันที่ 4 มกราคม 2569 ศาลฎีกาเวเนซุเอลามีคำสั่งให้เดลซี โรดริเกซ รองประธานาธิบดีเป็นผู้รักษาการประธานาธิบดี ซึ่งตัวโรดริเกซเองก็ออกแถลงการณ์ยืนยันว่า การนั่งเก้าอี้ชั่วคราวของเธอไม่ใช่การเปลี่ยนผ่านอำนาจ และตำแหน่งประธานาธิบดียังเป็นของมาดูโร

คำขู่ของทรัมป์ตามมาทันที ประกาศกร้าวว่า เดลซี โรดริเกซ อาจต้อง “จ่ายหนัก” กว่ามาดูโรเสียอีกหากเธอไม่รู้ว่า “อะไรคือสิ่งที่ถูก”

“ถ้าเธอไม่รู้ว่าอะไรถูกต้องล่ะก็ เธอต้องจ่ายหนักเลยล่ะ อาจมากกว่ามาดูโรเสียอีก” ทรัมป์กล่าวในการสัมภาษณ์กับ The Atlantic เมื่อวันอาทิตย์ที่ 4 มกราคม 2569

ก่อนหน้านี้ ทรัมป์สัญญาว่าจะเข้าไปดูแลเวเนซุเอลาจนกว่าประเทศจะเปลี่ยนผ่านอย่างปลอดภัยและรอบคอบ พร้อมทั้งบริษัทน้ำมันสหรัฐฯ ที่จะเข้าไป “แก้ไข” สาธารณูปโภคน้ำมันในประเทศ ไม่ว่าการเปลี่ยนแปลงที่สหรัฐฯ จะนำพาไปเวเนซุเอลาจะเป็นอย่างไร ทรัมป์ก็กล่าวอย่างมั่นใจว่า “ไม่แย่กว่าเดิมแน่นอน”

“เปลี่ยนระบบ หรืออะไรก็แล้วแต่จะเรียก ยังไงก็ดีกว่าอะไรก็ตามที่มีอยู่ตอนนี้แน่ล่ะ แย่ไปกว่านี้ไม่ได้หรอก” ทรัมป์กล่าว

ปราบครั้งนี้ อาจมีข้อดีสำหรับสหรัฐฯ

เอลเลียต อับรามส์ ผู้เคยดำรงตำแหน่งผู้แทนพิเศษสำหรับอิหร่านและเวเนซุเอลาในรัฐบาลทรัมป์ชุดแรก กล่าวถึงสถานการณ์และผลลัพธ์ที่อาจเกิดขึ้นตามมา

“ผมสงสัยอยู่ว่า การจับกุมมาดูโรครั้งนี้จะมีผลลัพธ์ลึกและยาวนานสักเท่าไหร่ในขอบเขตภูมิภาคละตินอเมริกาหรือระดับโลก ระบอบในเวเนซุเอลามีลักษณะเฉพาะตัว เพราะมีทั้งการอพยพคนกว่า 8 ล้านคน มีการค้ายา การเข้าร่วมต่อต้านสหรัฐฯ ของจีน, คิวบา, อิหร่าน และรัสเซีย ไม่มีประเทศไหนในละตินอเมริกาและแคริบเบียนมีโปรไฟล์แบบนี้”

“ถ้ากังวลว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อในระดับนโยบายของภูมิภาค ความกดดันนี้จะทำให้เม็กซิโกและโคลอมเบียมุ่งมั่นปราบยาเสพติดมากขึ้น ซึ่งก็เป็นผลลัพธ์ที่ดี ในมุมที่กว้างกว่านั้น ระบอบการปกครองในอิหร่านก็ต้องกังวลมากขึ้นแล้วว่าทรัมป์จะขู่โจมตีอีกไหม ถ้าอิหร่านพยายามสร้างขีปนาวุธหรืออาวุธนิวเคลียร์ นี่ก็เป็นผลดีอีกเหมือนกัน”

อับรามส์คิดว่า ปฏิบัติการทางทหารของสหรัฐฯ ต่อเวเนซุเอลานั้นจบลงแล้ว และยังไม่เข้าใจว่าการบริหารชั่วคราวของทรัมป์นั้นหมายถึงอะไร เมื่อประชาชนชาวเวเนซุเอลาเพียงอยากให้มาดูโรออกไป แต่ไม่ได้สนับสนุนการเข้ามาปกครองของสหรัฐฯ ซึ่งจะสร้างความไม่มั่นคงเสียมากกว่า แน่นอนว่านี่ไม่ใช่สิ่งที่ทรัมป์ต้องการ

เมื่อน้ำมันมาก่อนความมั่นคง การเปลี่ยนแปลงจะยังไม่เกิดขึ้นตอนนี้

ภาพผู้สนับสนุนฝ่ายค้านออกมาเฉลิมฉลองการจับกุมมาดูโร ปรากฏให้เราเห็นไม่นานหลังประธานาธิบดีถูกจับตัว นั่นเพราะสำหรับประชากรจำนวนมาก มาดูโรคือ “ผู้นำเผด็จการที่มีประวัติอาชญากรรม และบริหารงานจนทำลายชีวิตคนเวเนซุเอลาหลายล้านคน”

แม้จะมีการเปรียบเทียบการโจมตีครั้งนี้กับการโจมตีปานามาโดยสหรัฐฯ ในปี 1989 โค่นล้มรัฐบาลทหารของนายพลมานูเอล นอริเอกา และสนับสนุนการตั้งรัฐบาลพลเรือนภายใต้ระบอบประชาธิปไตย แต่บริบทรอบข้างไม่ได้สัญญาว่ากับเวเนซุเอลาจะเป็นอย่างเดียวกัน

โรซานนา วิกิลนักวิจัยด้านกิจการระหว่างประเทศ สาขาความมั่นคงแห่งชาติ CFR มองว่าสหรัฐฯ ไม่ได้มองภาพไกลขนาดจะก่อตั้งระบบการปกครองใหม่ในเวเนซุเอลา

“ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ไม่ได้กล่าวเลยว่า เขาจะยกให้การจัดเลือกตั้งใหม่เป็นความสำคัญแรก หรือจะสร้างระบอบการปกครองประชาธิปไตยในอนาคต กลับกัน เขาเน้นแค่ว่า บริษัทน้ำมันสหรัฐฯ จะ “เข้าไป ใช้เงินหลายล้านดอลลาร์ ปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเรื่องน้ำมัน และผลิตเงินให้ประเทศ”นักวิเคราะห์เล่า

วิกิลชี้ว่า ตามแผนการของทรัมป์ การปรับปรุงภาคการผลิตน้ำมันของเวเนซุเอลาอาจใช้เวลานานหลายปี และอาจต้องมีระบบนิติบัญญัติและเศรษฐกิจใหม่รับรอง แบบที่จะดึงดูดการลงทุนได้

“สุดท้ายแล้วทรัมป์ก็ระบุว่า ยินดีจะทำงานร่วมกับผู้สืบทอดดำแหน่งกลุ่มชาบิสตาของมาดูโร หากพวกเขายอมจำนนต่อคำสั่งของสหรัฐฯ ทรัมป์ไม่ได้กล่าวถึงเอ็ดมุนโด กอนซาเลซ ผู้ชนะเลือกตั้งปี 2024 ตัวจริงที่มาดูโรขโมยตำแหน่งมาเลย ทั้งยังปฏิเสธบทบาทผู้นำฝ่ายค้านมาเรีย โครินา มาโด กล่าวว่า เธอขาดความเคารพนับถือในฐานะผู้นำด้วย”

และด้วยการขาดแผนการที่ชัดเจน ขณะนี้สหรัฐฯ กำลังเริ่มการยึดครองชาติอื่นด้วยแผนปลายเปิดอีกครั้ง โดยครั้งนี้มีน้ำมันเป็นศูนย์กลาง

“ประเทศเพื่อนบ้านของเวเนซุเอลาจะต้องทนรับผลกระทบที่หนักหน่วงจากช่วงเวลาแห่งความรุนแรงและความไม่มั่นคงที่เกิดขึ้นหลังจากการโค่นล้มมาดูโร รวมถึงการอพยพครั้งใหม่ที่อาจเกิดขึ้นจากเวเนซุเอลา”

บทวิเคราะห์จาก Council on Foreign Relations โดยแชนนอน เค. โอเนล รองประธานอาวุโส ผู้อำนวยการฝ่ายวิจัย และผู้ดำรงตำแหน่ง Maurice R. Greenberg chair แห่งสภาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเสนอว่า การจากไปของ “เผด็จการ” [ไม่ใช่อย่างเป็นทางการ แต่เพราะคำครหาเรื่องการโกงเลือกตั้ง และการบริหารงานที่ทำลายสิทธิมนุษยชน] คนนี้อาจไม่ได้หมายถึงการจากไปของ “ระบอบเผด็จการ” และไม่ใช่พันธะสัญญาสู่ระบอบประชาธิปไตยใสสะอาด

ทรัมป์ไม่ได้สัญญาจะให้การสนับสนุนผู้นำฝ่ายค้าน มาเรีย โครินา มาชาโด อีกทั้งหลังมีรายงานว่า โรดริเกซ ผู้นำชั่วคราวเดินทางออกนอกประเทศไปยังมอสโก รัฐมนตรีกลาโหม วลาดิมีร์ ปาดริโน โลเปซ ก้าวขึ้นมาต่อหน้าสาธารณะทันที ประกาศกร้าวควบคุมสถานการณ์ในพื้นที่ พร้อมกันนั้น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยสายแข็ง ดิโอซาโด กาเบโญ เผยภาพวิดีโอตัวเขาพร้อมทหารล้อมรอบ ประณามสหรัฐฯ และยืนยันพร้อมสู้กลับ

ยังมีประเด็นเรื่องขนาดและประชากร ที่เวเนซุเอลาใหญ่กว่าและมีมากกว่าปานามาหลายเท่าตัว อย่างไรก็ตาม Wartherocks เว็บไซต์ข่าวเกี่ยวกับกองทัพรายงานว่า กองทัพของเวเนซุเอลาเสื่อมประสิทธิภาพลงตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ทั้งขาดแคลนเชื้อเพลิง ไร้ประสิทธิภาพแม้จะมีขนาดใหญ่ และภัยคุกคามจากสหรัฐฯ เป็นอันตรายต่อความมั่นคงในภูมิภาคมาก

ตัดแขนขาคิวบา บีบให้เชื่อฟัง

“ทรัมป์เป็นประธานาธิบดีสหรัฐฯ ที่หมกหมุ่นเรื่องทรัพยากรมากที่สุดเลยตั้งแต่ยุค [ดไวต์ ดี.] ไอเซนฮาวร์ เขามองทรัพยากรน้ำมันเวเนซุเอาลาเป็นรางวัลใหญ่” คินเซอร์กล่าว แต่ชี้ว่า การพึ่งพาน้ำมันเวเนซเอลาแทนซื้อจากรัสเซียและอิหร่านเป็น “ฝันระยะยาว” ที่ใกล้กว่าคือการตัดแขนขาคิวบา

หลายทศวรรษที่ผ่านมา ท่อน้ำเลี้ยงใหญ่ของคิวบาคือ “สนธิสัญญาบาร์ริโอ อะเดนโตร” ที่เวเนซุเอลาจะส่งน้ำมันวันละ 50,000 บาร์เรลให้คิวบาฟรี ๆ การที่สหรัฐฯ ควบคุมท่าเรือและสาธารณูปโภคน้ำมันของเวเนซุเอลาไว้ได้ จำนวนน้ำมันจากเวเนฯ สู่คิวบาก็กลายเป็น 0 ในชั่วข้ามคืน 

คิวบาไม่มีเงินสำรองสกุลต่างประเทศพอจะซื้อน้ำมันจากตลาดเปิด ทรัพยากรพลังงานของประเทศจึงลดลงครึ่งหนึ่งทันที

“การที่สหรัฐฯ แทรกแซงเวเนซุเอลาก็มีความสำคัญในตัวเอง แต่ก็เป็นวิธีในการตัดท่อน้ำเลี้ยงคิวบา รูบิโอคาดว่า เมื่อไม่มีน้ำมันจากเวเนซุเอลา ระบบการเมืองคิวบาจะล่มสลายเอาสักวัน ซึ่งจะทำให้ทั้ง 2 ประเทศ [คิวบาและเวเนซุเอลา] กลายเป็นลูกค้าที่เชื่อฟัง หรือเข้าสู่สมรภูมิรบนองเลือด ซึ่งคนรุ่นใหม่ในละตินอเมริกาจะพยายามต่อต้านสิ่งที่ออกุสโต เซซาร์ ซานดิโน ผู้นำกบฏนิการากัวเรียกว่า “นกอินทรีที่มีกรงเล็บอันโหดร้าย””

โจมตีเวเนซุเอลา สะเทือนทั่วโลก

ไรอัน เบิร์ก ผู้อำนวยการโครงการอเมริกา และหัวหน้าโครงการริเริ่มอนาคตของเวเนซุเอลา ณ ศูนย์เพื่อการศึกษาเชิงกลยุทธ์และระหว่างประเทศวิเคราะห์ไว้ในบทความของ Politico ว่า ปฏิบัติการครั้งนี้ไม่ใช่แค่เรื่องของละตินอเมริกา แต่อาจโยงไปถึงสัมพันธ์กับจีนด้วย

เบิร์กชี้ให้เห็นถึงความสนใจของทรัมป์ต่อโลกตะวันตก ซึ่งปรากฎอยู่ในเอกสารความมั่นคงแห่งชาติ (National Secerity Strategy document) ฉบับล่าสุด และการที่การโจมตีเกิดขึ้นไม่กี่ชั่วโมงหลังมาดูโรพบทูตพิเศษของจีน

“[การโจมตี] ส่งสารชัดเจนแจ่มแจ้งถึงจีนและบทบาทของจีนในทวีปอเมริกา เรื่องนี้ยังส่งสารพิเศษอีกว่า ‘แกนอำนาจนิยม’ แข็งแกร่งแม้ในยามสงบสุข  แต่ไม่มีอำนาจชี้ขาดต่อกันแม้ในยามที่ต้องการที่สุด เมื่อมีคำถามเรื่องความมั่นคงของระบบ”

จัสติน โลแกนผู้อำนวยการฝ่ายศึกษาด้านการป้องกันประเทศและนโยบายต่างประเทศของสถาบันคาโตกล่าวว่า แม้ผลของการโจมตีครั้งนี้จะจำกัด เพราะบทบาทของเวเนซุเอลาต่อสมดุลอำนาจโลกมีจำกัด แต่ก็สามารถคาดเดาผลลัพธ์ต่อเวทีโลกได้ 2 ประการ:

ข้อแรกคือ มหาอำนาจอีกหลาย ๆ ประเทศอาจเอาอย่าง สามารถใช้ข้ออ้างว่าผู้นำอีกประเทศนั้นเป็นอาชญากร ไม่ถูกต้องตามกฎหมาย สร้างความชอบธรรมในการโจมตี เทียบกับกรณีมาดูโรของสหรัฐฯ 

“สถานการณ์หนึ่งที่อาจจินตนาการขึ้นได้ง่ายคือ จีนฟ้องร้องผู้นำไต้หวันอย่างไม่สมเหตุสมผล และใช้เป็นข้อสนับสนุนโจมตีไต้หวันของจีน แน่ว่าสหรัฐฯ ต้องออกมาแย้งว่าการเปรียบเทียบนั้นไม่มีเหตุผล กล่าวว่าสหรัฐฯ นั้นชอบธรรมแต่จีนไม่” โลแกนกล่าว

อย่างที่สองคือ ทรัมป์จะยกยอตัวเองว่าเป็นคนที่เดาทางได้ยาก โลแกนกล่าวว่า การโจมตีครั้งนี้จะยิ่งทำให้ประเทศอื่นมองว่า นโยบายต่างประเทศสหรัฐฯ นั้นไม่แน่นอน จะรอบคอบและตั้งการ์ดมากขึ้น ซึ่งอาจหมายถึงการพัฒนาความสัมพันธ์กับจีนหรือรัสเซีย

ผลกระทบในระดับภูมิภาคข้อหนึ่งคือที่สตีเฟน คินเซอร์ นักข่าวสายต่างประเทศของ Mew York Times กล่าวว่า อาจส่งผลกระทบต่อระบบการเมืองคิวบา