ชีวิตที่สองขวดแก้ว โครงการกขค.จับมือ เปลี่ยนขยะบนเกาะให้เป็นมูลค่า

ขวดแก้วเป็นหนึ่งในปัญหาสิ่งแวดล้อมสำคัญของพื้นที่ท่องเที่ยว โดยเฉพาะเกาะที่มีข้อจำกัดด้านการขนส่ง และต้นทุนการจัดการขยะที่สูงกว่าพื้นที่ทั่วไป แต่รู้ไหมว่าขวดแก้วสามารถนำกลับมารีไซเคิลได้ 100% และนี่จึงมาสู่โครงการ “กขค” หรือ “แก้วขอคืน” ซึ่งตอนนี้สามารถรวบรวมขวดแก้วกลับเข้าสู่ระบบรีไซเคิลได้แล้วกว่า 420 ตัน

วันนี้ SPOTLIGHT ได้มานั่งฟังแนวคิด และเรื่องราวที่น่าสนใจเกี่ยวกับโครงการนี้บนเวทีเสวนาพิเศษ SX Talk ในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) หัวข้อ One Bottle, Shared Responsibility จากโจทย์แห่งความรับผิดชอบ สู่โอกาสแห่งความร่วมมือ

420 ตัน จากขวดที่ถูกทิ้ง สู่ทรัพยากรที่กลับมาใช้ใหม่

ภายในงาน Sustainability Expo (SX) ในหัวข้อ “จากขวดที่ใช้แล้ว สู่ทรัพยากรใหม่” ผู้แทนจากภาคธุรกิจ ภาครัฐ และผู้ประสานงานโครงการ ร่วมส่งต่อบทเรียนจากการดำเนินงานที่เกาะลันตา และเกาะเต่า

คุณทิพวรรณ อังศิริ ผู้จัดการฝ่ายกลุ่มความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสิ่งแวดล้อม บริษัท อุตสาหกรรมทำเครื่องแก้วไทย จำกัด (มหาชน) หรือ TGI ซึ่งเป็นบริษัทในเครือ BJC ระบุว่า ขวดแก้วมีคุณสมบัติที่สามารถนำกลับมารีไซเคิลได้ 100% โดยไม่สูญเสียคุณภาพ แต่ความท้าทายสำคัญ คือการทำให้ขวดแก้วที่ผ่านการบริโภคแล้วสามารถเดินทางกลับเข้าสู่โรงงานได้จริง

เส้นทางของขวดแก้วในโครงการเริ่มต้นจากผู้บริโภคที่คัดแยกขวด และนำไปส่งยังจุดรวบรวมในชุมชน ก่อนขนส่งทางเรือกลับเข้าสู่ฝั่ง โดยมีบริษัท ไทยเบฟเวอเรจ รีไซเคิล จำกัด (TBR) ทำหน้าที่รับซื้อ คัดแยก และบริหารจัดการระบบโลจิสติกส์

หลังจากนั้น ขวดแก้วจะถูกแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ ขวดที่ยังอยู่ในสภาพดี ซึ่งสามารถนำไปล้าง ฆ่าเชื้อ และใช้ซ้ำได้ทันที (Reuse) และขวดที่แตกหรือชำรุด ซึ่งจะเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล (Recycle) ด้วยการบด และคัดแยกสิ่งแปลกปลอม ก่อนส่งเศษแก้วกลับไปยังโรงงาน TGI เพื่อหลอมเป็นขวดใหม่

ที่สำคัญ ปัจจุบันขวดแก้วสีเขียว และสีชาสามารถใช้เศษแก้วเดิมเป็นส่วนผสมในกระบวนการหลอมได้สูงถึง 85% สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของแก้วในฐานะวัสดุที่สามารถหมุนเวียนกลับมาใช้ประโยชน์ได้อย่างต่อเนื่อง

ทำไมต้องเริ่มจาก “เกาะ” พื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านต้นทุน และการขนส่ง

แม้เกาะจะเป็นพื้นที่ที่มีความท้าทายมากด้านการจัดการขยะ แต่กลับเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้เห็นความสำคัญของการออกแบบระบบจัดการทรัพยากร

คุณศลิษา วิไลนุวัฒน์ ผู้ประสานงานโครงการ กขค กล่าวว่า จากประสบการณ์ทำงานด้านการจัดการขยะในพื้นที่เกาะ เห็นได้ชัดว่าขวดแก้วเป็นบรรจุภัณฑ์ที่หลีกเลี่ยงได้ยากในชีวิตประจำวัน แต่เมื่อมูลค่าการรับซื้อไม่สูงพอ บวกกับค่าขนส่งที่มีต้นทุนสูง ขวดแก้วจำนวนมากจึงยังถูกทิ้งค้างอยู่ในพื้นที่

อย่างไรก็ตาม จุดเปลี่ยนสำคัญของโครงการ คือการที่ชุมชนเกาะลันตาเป็นคนยกมือแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง จึงเกิดแนวคิดในการนำขวดแก้วมาเป็นโจทย์แรก  และเปิดพื้นที่ให้ทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมออกแบบวิธีแก้ปัญหา

ขณะที่คุณณัฐธยาน์ ผาสุข นายอำเภอกะปง จังหวัดพังงา กล่าวเพิ่มเติมว่า การดำเนินโครงการสอดคล้องกับความต้องการของพื้นที่ที่ต้องการรักษาภาพลักษณ์เมืองท่องเที่ยวสีเขียว โดยเริ่มจากการสร้างความเข้าใจกับกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ก่อนกำหนดขั้นตอนการรวบรวม และขนส่งให้ชัดเจน ตั้งแต่วันแจ้งข่าว วันแพ็กขวด ไปจนถึงวันขนส่งออกจากเกาะ

ไม่ใช่แค่เก็บขยะ แต่ต้องสร้างระบบที่อยู่ได้ในระยะยาว

หนึ่งในบทเรียนสำคัญจากโครงการแก้วขอคืน คือการทำให้การจัดการขยะไม่กลายเป็นเพียงกิจกรรมรณรงค์ระยะสั้น แต่ต้องพัฒนาเป็นระบบที่ชุมชนสามารถดำเนินการต่อได้ แม้ไม่มีผู้ประสานงานหรือโครงการเข้ามาขับเคลื่อนเหมือนในช่วงเริ่มต้น

คุณศลิษา วิไลนุวัฒน์ ผู้ประสานงานโครงการ กขค อธิบายว่า การทำงานกับชุมชนอาจใช้เวลามากกว่าการประสานงานผ่านผู้นำเพียงไม่กี่คน เพราะโครงการต้องเปิดโอกาสให้คนในพื้นที่สะท้อนปัญหา และมีส่วนร่วมในการออกแบบระบบจริง 

ด้านคุณเมทินี จันทร์มูล ผู้จัดการอาวุโสงานบริหาร และวางแผน บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ รีไซเคิล จำกัด มองว่า การสร้างระบบจัดการทรัพยากรให้เกิดขึ้นจริงต้องคำนึงถึงทั้งประสิทธิภาพการปฏิบัติงาน และความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ เพราะหากต้นทุนการรวบรวม และขนส่งสูงกว่ามูลค่าของวัสดุ ระบบก็ไม่สามารถดำเนินต่อไปได้ในระยะยาว

ดังนั้น หัวใจสำคัญจึงอยู่ที่การใช้เครือข่าย และทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด พร้อมสร้างสมดุลระหว่างต้นทุน พฤติกรรมของผู้บริโภค และความต้องการของภาคอุตสาหกรรม เพื่อให้ทุกฝ่ายได้รับประโยชน์ร่วมกัน

จาก EPR สู่บทบาทของผู้บริโภคในเศรษฐกิจหมุนเวียน

นอกจากการพัฒนาระบบรวบรวมขวดแก้วแล้ว อีกประเด็นที่น่าสนใจ คือการเชื่อมโยงโครงการเข้ากับแนวคิด Extended Producer Responsibility (EPR) หรือหลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต ซึ่งมุ่งให้ผู้ผลิตมีส่วนรับผิดชอบต่อบรรจุภัณฑ์ตลอดวงจรชีวิตของผลิตภัณฑ์ รวมถึงการจัดการหลังการบริโภค

คุณศลิษา วิไลนุวัฒน์ ผู้ประสานงานโครงการ กขค มองว่า แม้ EPR จะเป็นแนวคิดที่ให้ผู้ผลิตเข้ามารับผิดชอบมากขึ้น แต่การทำให้ระบบเกิดขึ้นจริงยังต้องอาศัยผู้บริโภค เพราะเป็นกลุ่มคนที่อยู่ใกล้บรรจุภัณฑ์มากที่สุดหลังการใช้งาน

การสร้างความเข้าใจให้ผู้บริโภครู้ว่าต้องจัดการขวดแก้วอย่างไร จึงเป็นส่วนสำคัญในการเชื่อมโยงระหว่างนโยบายของภาคธุรกิจกับการปฏิบัติจริงในระดับชุมชน

ในมุมนี้ โครงการแก้วขอคืนจึงไม่ได้เป็นเพียงโครงการเก็บกลับขวดแก้ว แต่ยังเป็นตัวอย่างของการสร้างความรับผิดชอบร่วมกันตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่ผู้ผลิต ผู้จัดจำหน่าย ผู้บริโภค ไปจนถึงผู้รับซื้อ และโรงงานรีไซเคิล

ก้าวต่อไป ขยายโมเดลสู่ภาคอีสาน และดึงเจ้าของแบรนด์ร่วมวงจร

หลังจากประสบการณ์การดำเนินงานบนเกาะลันตา และเกาะเต่า ขั้นต่อไปของการขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียนคือการนำองค์ความรู้ไปต่อยอดในพื้นที่ที่มีศักยภาพในการรวบรวมวัสดุรีไซเคิลสูง โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งมีเครือข่ายรับซื้อและรวบรวมขวดแก้วที่สามารถจัดการวัสดุกลับเข้าสู่ระบบได้ในปริมาณมาก

คุณทิพวรรณ อังศิริระบุว่า เครือข่ายในภาคอีสานสามารถรวบรวมขวดแก้วกลับเข้าสู่ระบบได้ถึง 400,000 ตันต่อปี โดยก้าวต่อไปคือการดึงเจ้าของแบรนด์สินค้าเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น เพื่อเตรียมความพร้อมต่อทิศทางของกฎหมาย EPR ในอนาคต

ขณะที่ TBR มองว่า การขยายระบบไปยังพื้นที่บนบกต้องพิจารณามากกว่าจำนวนจุดรวบรวม แต่ต้องคำนึงถึงปริมาณวัสดุ ต้นทุนโลจิสติกส์ และความพร้อมของเครือข่ายในแต่ละพื้นที่ เพื่อให้ระบบสามารถดำเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ และคุ้มค่า

คุณศลิษา วิไลนุวัฒน์ ระบุว่าการต่อยอดในภาคอีสานยังมีโอกาสจากพฤติกรรมการเก็บกลับวัสดุรีไซเคิลของคนในพื้นที่ ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญที่สามารถนำมาต่อยอดด้วยการสร้างความเข้าใจแก่ผู้บริโภค เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านสู่ระบบ EPR เป็นไปอย่างราบรื่นทั้งฝั่งผู้ผลิต และผู้บริโภค

จากขวดแก้วที่เคยถูกทิ้งไว้บนเกาะ วันนี้กำลังเดินทางกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตอีกครั้ง เรื่องราวของแก้วขอคืนจึงไม่ได้สะท้อนเพียงความสำเร็จในการจัดการขยะ แต่ยังแสดงให้เห็นว่า เมื่อทุกคนมองเห็นคุณค่าของทรัพยากร และร่วมมือกันตั้งแต่ต้นทาง สิ่งที่เคยถูกมองว่าไร้ค่า ก็สามารถกลับมาสร้างประโยชน์ได้อีกครั้งจริง ๆ