ไทย-เมียนมาจับมือคุมพิษแม่น้ำ กูรูท้วงไม่พอ ‘จีน’ ยังไม่ต้องรับผิดชอบ

เมื่อวันที่ 6 สิงหาคม 2569 ไทยและเมียนมาร่วมลงนามในขอบเขตอำนาจหน้าที่ (TOR) เพื่อจัดตั้งคณะทำงานด้านการจัดการคุณภาพน้ำในแม่น้ำพรมแดนและแม่น้ำข้ามพรมแดน นับเป็นครั้งแรกที่ทั้งสองประเทศมีกลไกอย่างเป็นทางการสำหรับติดตามคุณภาพน้ำ แลกเปลี่ยนข้อมูลและความรู้ทางเทคนิค ตลอดจนกำหนดมาตรการร่วมกัน โดยข้อตกลงมีอายุ 3 ปี

อย่างไรก็ตาม นักการเมืองและองค์กรภาคประชาสังคมตั้งคำถามว่า ข้อตกลงดังกล่าวอาจยังไม่เพียงพอในการแก้ไขปัญหา เนื่องจากยังไม่มีมาตรการชัดเจนในการควบคุมมลพิษจากต้นทางหรือยับยั้งการขยายตัวของเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำ 

ริเวอร์ส แอนด์ ไรทส์ (Rivers and Rights) ระบุว่า กิจกรรมเหมืองแร่หายากและแร่ชนิดอื่น เช่น ทองคำ ในเมียนมา ส่งผลให้แม่น้ำสายสำคัญอย่างน้อย 6 สายปนเปื้อนสารเคมีอันตราย ได้แก่ แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี

ขณะเดียวกัน ผลตรวจล่าสุดในเดือนกรกฎาคมของกรมควบคุมมลพิษพบสารหนูเกินมาตรฐานในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก รวมถึงพบการสะสมของสารหนูในตะกอนดินหลายจุด ตั้งแต่พื้นที่ชายแดนไปจนถึงแม่น้ำโขงตอนเหนือ 

สถานการณ์ดังกล่าวทำให้ชุมชนปลายน้ำยังต้องเผชิญทั้งความเสี่ยงด้านสุขภาพ ความเสียหายต่อภาคเกษตรและประมง ตลอดจนความกังวลเรื่องความปลอดภัยของอาหาร ขณะที่แผนความร่วมมือระหว่างไทยกับเมียนมายังไม่มีความชัดเจนว่าจะสามารถแก้ปัญหาที่ต้นทางอย่างการทำเหมืองในเมียนมาได้หรือไม่

ข้อตกลงติดตามมลพิษร่วมกัน แต่ยังไม่แตะต้นตอเหมือง

คณะรัฐมนตรีไทยพิจารณา TOR ดังกล่าว เมื่อวันที่ 5 สิงหาคม 2569 ก่อนที่นางรวีวรรณ ภูริเดช ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จะลงนามร่วมกับหล่า หม่อง เต็ง ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมของเมียนมาในวันถัดมา โดยมีนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีไทย และพลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย ผู้นำเมียนมา ร่วมเป็นสักขีพยาน ในระหว่างการเยือนไทยอย่างเป็นทางการของฝ่ายเมียนมาเมื่อวันที่ 6-7 สิงหาคม 2569 

ฝ่ายไทยอธิบายว่า TOR จะใช้เป็นกรอบจัดทำแผนแม่บทระยะ 3 ปี และแบ่งเป็นแผนปฏิบัติการรายปี ครอบคลุมตั้งแต่การกำหนดจุดตรวจวัด วิธีเก็บตัวอย่าง ไปจนถึงมาตรฐานการวัดคุณภาพน้ำ คณะทำงานต้องประชุมอย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง โดยไทยจะเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมนัดแรกภายในเดือนสิงหาคม 2569 และมีนางรวีวรรณเป็นประธานฝ่ายไทย 

ขณะที่กระทรวงการต่างประเทศระบุว่า การดำเนินงานจะยึดหลักวิทยาศาสตร์และความร่วมมือระหว่างสองประเทศ พร้อมผลักดันให้จัดการประชุมนัดแรกโดยเร็วที่สุด

อย่างไรก็ตาม แถลงการณ์ร่วมยังไม่ได้กำหนดกรอบเวลาสำหรับเข้าตรวจสอบพื้นที่ต้นน้ำ มาตรการจัดการกับเหมืองที่ถูกสงสัยว่าเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษ หรือกลไกบังคับใช้กรณีที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ปฏิบัติตามข้อตกลง 

ขณะเดียวกัน ข้อมูลคุณภาพน้ำล่าสุดยังสะท้อนถึงปัญหาที่ประชาชนต้องเผชิญ รายงานของกรมควบคุมมลพิษ ณ วันที่ 3 สิงหาคม 2569 ซึ่งอ้างอิงผลการเก็บตัวอย่างครั้งที่ 21 ระหว่างวันที่ 6-10 กรกฎาคม พบสารหนูในแม่น้ำกกเกินมาตรฐาน ตั้งแต่บริเวณชายแดนไทย-เมียนมาจนถึงอำเภอเมืองเชียงราย โดยตรวจพบในระดับ 0.012-0.019 มิลลิกรัมต่อลิตร สูงกว่าเกณฑ์มาตรฐานน้ำผิวดินที่กำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร

ส่วนแม่น้ำสายพบสารหนูเกินมาตรฐานทั้ง 3 จุดตรวจวัด ได้แก่ บ้านหัวฝาย สะพานมิตรภาพแม่น้ำสายแห่งที่ 2 และบ้านป่าซางงาม โดยมีค่า 0.020-0.025 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือประมาณ 2-2.5 เท่าของมาตรฐาน ขณะที่แม่น้ำรวกพบสารหนู 0.011 มิลลิกรัมต่อลิตร บริเวณสถานีสูบน้ำเกาะช้างของการประปาส่วนภูมิภาค อย่างไรก็ตาม ผลตรวจน้ำในแม่น้ำโขงรอบล่าสุดพบว่าโลหะหนักยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน 

นอกจากนี้ ปัญหายังไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะในน้ำ แต่ยังพบการสะสมของสารหนูในตะกอนดินด้วย รายงาน ณ วันที่ 10 สิงหาคม 2569 ซึ่งอ้างอิงตัวอย่างที่เก็บระหว่างวันที่ 7-10 กรกฎาคม พบสารหนูในตะกอนแม่น้ำกกสูงกว่าระดับปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดิน 6 จุด โดยบริเวณสะพานเฉลิมพระเกียรติ 1 ในอำเภอเมืองเชียงราย ตรวจพบสูงถึง 45 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม มากกว่าเกณฑ์อันตรายรุนแรงต่อสัตว์หน้าดินที่กำหนดไว้ 33 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

ตะกอนดินในแม่น้ำรวกพบสารหนู 49-55 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เกินระดับอันตรายรุนแรงทั้ง 2 จุดตรวจวัด ส่วนแม่น้ำโขงตอนเหนือพบสารหนู 50-80 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เกินระดับอันตรายรุนแรงทั้ง 4 จุด ตั้งแต่บริเวณสามเหลี่ยมทองคำ อำเภอเชียงแสน จนถึงบ้านหัวเวียง อำเภอเชียงของ กรมควบคุมมลพิษระบุว่า ค่าสารหนูที่อยู่ในระดับสูงอย่างต่อเนื่องอาจเกี่ยวข้องกับฤดูฝนและกระแสน้ำที่พัดพาตะกอนแขวนลอยมาสะสมในท้องน้ำ 

นางสาวเพียรพร ดีเทศน์ กรรมการบริหารและผู้ร่วมก่อตั้งริเวอร์ส แอนด์ ไรทส์ เห็นว่า การติดตามคุณภาพน้ำเพียงอย่างเดียวไม่อาจคลี่คลายวิกฤตได้ หากไม่มีมาตรการควบคุมมลพิษจากแหล่งกำเนิด พร้อมเตือนว่า กลไกดังกล่าวอาจกลายเป็นเพียงกระบวนการทางธุรการที่มีการประชุม ลงนามเอกสาร และรายงานความคืบหน้า ขณะที่สารพิษยังคงไหลลงสู่พื้นที่ปลายน้ำต่อไป

อีกประเด็นที่ถูกจับตาคือมาตรฐานคุณภาพน้ำ หลังเมียนมาเสนอให้กำหนดเกณฑ์ที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับร่วมกัน โดยพิจารณาจากสภาพพื้นที่และผลกระทบต่อชุมชน แทนการยึดมาตรฐานสากลเพียงอย่างเดียว เพียรพรแสดงความกังวลว่า แนวทางนี้อาจทำให้เกณฑ์ความปลอดภัยมีความเข้มงวดลดลง เนื่องจากที่ผ่านมาเมียนมายืนยันว่า ระดับการปนเปื้อนไม่เกินมาตรฐานของตน แม้ฝ่ายไทยจะตรวจพบสารหนูและโลหะหนักสูงกว่าเกณฑ์ที่ไทยใช้

เหมืองจำนวนมากอยู่นอกพื้นที่ควบคุมของรัฐบาลทหารเมียนมา

ความท้าทายสำคัญของ TOR คือ เหมืองจำนวนมากไม่ได้ตั้งอยู่ในพื้นที่ซึ่งรัฐบาลกลางเมียนมาควบคุมได้โดยตรง รายงานของ Stimson Center เมื่อปี 2568 ระบุว่า พบเหมืองแร่หายาก 60 แห่งในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงฝั่งเมียนมา ขณะที่ฐานข้อมูลฉบับขยายซึ่งศึกษากิจกรรมเหมืองทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป พบพื้นที่เหมืองที่อาจก่อมลพิษมากกว่า 2,400 แห่ง รวมถึงเหมืองแร่หายาก 77 แห่งที่มีทางน้ำไหลลงสู่ลุ่มน้ำโขง

การทำเหมืองแร่หายากมักใช้กระบวนการชะละลายแร่ด้วยสารเคมี ขณะที่การทำเหมืองทองบางประเภทใช้โซเดียมไซยาไนด์และปรอท หากไม่มีระบบควบคุมของเสีย สารเหล่านี้อาจไหลลงสู่ลำน้ำและกระจายไปตามระบบแม่น้ำข้ามพรมแดน 

ข้อมูลจากภาพถ่ายดาวเทียมและแหล่งข่าวในพื้นที่ซึ่ง Reuters ตรวจสอบเมื่อปี 2568 พบการเปิดเหมืองแร่หายากแห่งใหม่ในรัฐฉาน ระหว่างเมืองมองฮ์สาดกับเมืองมองยุน โดยมีกองทัพสหรัฐว้า หรือ UWSA ให้การคุ้มครอง แหล่งข่าวระบุว่ามีแรงงานทำงานทั้งกลางวันและกลางคืน มีผู้จัดการและผู้เชี่ยวชาญที่พูดภาษาจีน และมีการขนวัตถุดิบไปยังชายแดนจีน อย่างไรก็ตาม Reuters ไม่สามารถยืนยันเจ้าของเหมืองจากทะเบียนธุรกิจของเมียนมาได้อย่างอิสระ 

UWSA เป็นกองกำลังติดอาวุธรายใหญ่ในรัฐฉานและมีความสัมพันธ์ทางการค้าและการทหารกับจีนมายาวนาน ขณะที่กระทรวงการต่างประเทศจีนชี้แจงว่า บริษัทจีนที่ดำเนินธุรกิจในต่างประเทศต้องปฏิบัติตามกฎหมายท้องถิ่นและรับผิดชอบต่อสังคม แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเกี่ยวข้องกับเหมืองที่ถูกกล่าวถึงหรือไม่

นางรวีวรรณยอมรับภายหลังลงนาม TOR ว่า การเข้าถึงพื้นที่ต้นน้ำเป็นเรื่องยาก เพราะรัฐบาลเมียนมาไม่ได้ควบคุมพื้นที่ทั้งหมดในรัฐฉาน อย่างไรก็ตาม เธอมองว่าข้อตกลงเป็นจุดเริ่มต้นให้ทั้งสองประเทศสามารถวางแผนเข้าพื้นที่และปฏิบัติงานร่วมกันอย่างเป็นทางการ ขณะที่นายนรเศรษฐ์ ปรัชญากร สมาชิกวุฒิสภา เปิดเผยว่า กองทัพไทยเคยติดต่อกองกำลังบางกลุ่มเพื่อเสนอความช่วยเหลือในการลดมลพิษ แต่ยังไม่สามารถโน้มน้าวให้ร่วมมือได้

ข้อจำกัดในการเข้าถึงต้นน้ำทำให้ผลกระทบส่วนใหญ่ตกอยู่กับชุมชนฝั่งไทย Associated Press รายงานเมื่อเดือนเมษายน 2569 ว่า ชาวประมงบางรายในเชียงแสนไม่มีรายได้ในบางวัน เพราะความกังวลเรื่องสารปนเปื้อนทำให้ความต้องการซื้อปลาลดลง ขณะที่เกษตรกรในท่าตอนกังวลว่าความไม่มั่นใจต่อความปลอดภัยของพืชผลอาจกระทบตลาดสินค้าเกษตร แม้ยังต้องตรวจสอบผลิตผลแต่ละชนิดเป็นรายกรณี 

ด้านนางสาวเพียรพรวิจารณ์นายอนุทินที่ไม่ได้หยิบยกปัญหาดังกล่าวขึ้นหารือระหว่างการเดินทางเยือนจีน ทั้งที่จีนมีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อุปทานแร่หายากจากเมียนมา 

ก่อนหน้านี้ เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม นักกิจกรรมชาวไทยชุมนุมหน้าสถานเอกอัครราชทูตจีนในกรุงเทพฯ และเทน้ำที่ระบุว่านำมาจากแม่น้ำซึ่งเกิดการปนเปื้อน เพื่อเรียกร้องให้จีนมีส่วนร่วมแก้ปัญหากิจกรรมเหมืองที่ได้รับการสนับสนุนจากนักลงทุนจีน

เงื่อนไขเปิดเผยข้อมูล อาจทำให้ประชาชนไม่รู้แม้เกิดเหตุฉุกเฉิน

นอกจากข้อจำกัดในการควบคุมแหล่งกำเนิดแล้ว เนื้อหาของ TOR ยังถูกตั้งคำถามเรื่องความโปร่งใส เพราะเงื่อนไขใน TOR ระบุว่าข้อมูลและผลตรวจที่จัดทำขึ้นภายใต้ข้อตกลงจะเปิดเผยต่อบุคคลหรือหน่วยงานภายนอกได้เมื่อได้รับความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรจากทั้งไทยและเมียนมา

ก่อนคณะรัฐมนตรีพิจารณาร่าง TOR พัฒนภณณ์ ลีลาภัทร์ สส.เชียงใหม่ พรรคประชาชน เตือนว่า ข้อกำหนดดังกล่าวอาจทำให้ไทยไม่สามารถเปิดเผยผลตรวจจากกลไกร่วมได้ หากเมียนมาไม่ยินยอม แม้จุดเก็บตัวอย่างจะอยู่ในแม่น้ำฝั่งไทยก็ตาม พร้อมเสนอให้ขยายการตรวจจากคุณภาพน้ำไปถึงปลา พื้นที่เกษตร และสุขภาพประชาชน รวมถึงเชื่อมผลตรวจกับมาตรการตรวจสอบแหล่งที่มาของแร่และการควบคุมการนำเข้า-ส่งออก 

นายนรเศรษฐ์ระบุว่า ข้อกำหนดเรื่องความยินยอมถูกเพิ่มเข้าไปตามคำขอของเมียนมา และปัญหาสำคัญคือไม่มีข้อยกเว้นสำหรับสถานการณ์ฉุกเฉิน หากมลพิษเพิ่มขึ้นจนเป็นอันตรายต่อสุขภาพหรือสิ่งแวดล้อม ประชาชนอาจยังไม่ได้รับข้อมูลที่จำเป็นต่อการป้องกันตนเอง

ความสำคัญของการเปิดเผยข้อมูลเห็นได้จากผลศึกษาเรื่องสุขภาพประชาชนริมน้ำกก เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงและมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงรายเก็บตัวอย่างเส้นผมและเล็บจากประชาชน 100 คนใน 4 พื้นที่ และพบผู้มีสารหนูในเล็บสูงกว่าเกณฑ์อ้างอิง 16 คน อย่างไรก็ตาม กรมควบคุมโรคระบุว่าจำเป็นต้องตรวจปัสสาวะเพิ่มเติมเพื่อประเมินการสัมผัสในช่วง 1-2 เดือน และนำประชาชนกลุ่มดังกล่าวเข้าสู่ระบบเฝ้าระวังสุขภาพต่อเนื่องเป็นเวลา 5 ปี

ล่าสุดระหว่างวันที่ 14-16 กรกฎาคม 2569 กรมควบคุมโรคยังเดินหน้าคัดกรองประชาชนที่มีความเสี่ยงสัมผัสสารหนูต่อเนื่องเป็นปีที่ 2 โดยขยายการประเมินให้ครอบคลุมทั้ง 18 อำเภอของจังหวัดเชียงราย เน้นกลุ่มที่มีความเสี่ยงปานกลางหรือสูงและผู้ประกอบอาชีพริมน้ำ พร้อมซักประวัติพฤติกรรมเสี่ยงและเก็บตัวอย่างปัสสาวะเพื่อตรวจในห้องปฏิบัติการ 

นายนรเศรษฐ์ยังแสดงความผิดหวังที่ TOR ไม่กำหนดบทบาทขององค์กรระหว่างประเทศและองค์กรระดับภูมิภาคในฐานะผู้สังเกตการณ์หรือที่ปรึกษา พร้อมเสนอว่า หากเมียนมายืนยันใช้กรอบทวิภาคี ไทยควรดำเนินงานคู่ขนานกับคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง ความร่วมมือล้านช้าง-แม่โขง ตลอดจนประเทศและองค์กรที่มีความเชี่ยวชาญในภูมิภาค

ด้านนางรวีวรรณยืนยันว่า TOR ไม่ได้ปิดกั้นนักวิชาการจากประเทศที่สาม เพราะเป็นกรอบความร่วมมือทางวิชาการ แต่ยังไม่ได้ระบุชัดว่า ผู้เชี่ยวชาญภายนอกจะได้รับอนุญาตให้เข้าถึงข้อมูลดิบ ร่วมเก็บตัวอย่างในพื้นที่ต้นน้ำ หรือเผยแพร่ผลตรวจต่อสาธารณะได้ในเงื่อนไขใด

ดังนั้น เมื่อคณะทำงานร่วมประชุมนัดแรกภายในเดือนสิงหาคม ประเด็นที่นักการเมืองและภาคประชาสังคมรอคำตอบจึงไม่ใช่เพียงสถานที่เก็บตัวอย่างและวิธีตรวจคุณภาพน้ำ แต่รวมถึงมาตรฐานที่จะใช้ร่วมกัน การเปิดเผยข้อมูลในสถานการณ์ฉุกเฉิน การตรวจปลา ตะกอนดิน พื้นที่เกษตรและสุขภาพ ตลอดจนมาตรการที่จะเชื่อมผลตรวจกลับไปสู่การควบคุมเหมืองและผู้ก่อมลพิษที่ต้นทางด้วย

อ้างอิง: Nikkei Asia, รัฐบาลไทย, Bangkok Tribune, กรมควบคุมมลพิษ