เปิดบทเรียน “กราดยิง” จากทั่วโลก ลิสต์สัญญาณเสี่ยงในเยาวชน-วิธีป้องกัน

เหตุการณ์นักเรียนใช้อาวุธปืนภายในโรงเรียนเทพศิรินทร์ นนทบุรี เมื่อวันที่ 7 สิงหาคม 2569 ซึ่งส่งผลให้ครูและนักเรียนเสียชีวิตและได้รับบาดเจ็บหลายราย ไม่ได้เป็นเพียงเหตุรุนแรงในสถานศึกษาอีกครั้ง แต่ยังอาจเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของโจทย์ความปลอดภัยในโรงเรียนไทย เพราะจากข้อมูลที่ตรวจสอบได้ในขณะนี้ เหตุการณ์ดังกล่าวน่าจะเป็นครั้งแรกที่ผู้ก่อเหตุเป็นนักเรียนของโรงเรียนเอง ไม่ใช่บุคคลภายนอก

ข้อเท็จจริงนี้สะท้อนว่า มาตรการรักษาความปลอดภัยของโรงเรียนไทยที่มุ่งป้องกันเฉพาะ “บุคคลภายนอก” อาจไม่เพียงพออีกต่อไป เพราะเมื่อนักเรียนเป็นผู้ก่อเหตุ ย่อมมีสิทธิเข้าถึงพื้นที่ตามปกติ อีกทั้งยังรู้จักอาคาร ตารางเรียน ตลอดจนช่องโหว่และระบบรักษาความปลอดภัยของโรงเรียนเป็นอย่างดี

ในบทความนี้ SPOTLIGHT จึงชวนถอดบทเรียนจากประเทศที่เผชิญเหตุกราดยิงในโรงเรียนโดยมีนักเรียนเป็นผู้ก่อเหตุอยู่บ่อยครั้ง โดยเฉพาะสหรัฐอเมริกา ว่าประเทศเหล่านี้ศึกษาสาเหตุ สัญญาณเตือน และแนวทางป้องกันไว้อย่างไร เพื่อให้ไทยสามารถเริ่มวางระบบรับมือได้ตั้งแต่วันนี้ และไม่ต้องรอให้เกิดเหตุซ้ำแล้วจึงกลับมาถอดบทเรียนเดิมอีกครั้ง

ทำไมเมื่อ “ผู้ก่อเหตุเป็นนักเรียน” จึงเปลี่ยนโจทย์ความปลอดภัยในโรงเรียน?

หากย้อนดูเหตุรุนแรงที่เกี่ยวข้องกับเด็กและสถานศึกษาซึ่งเกิดขึ้นในประเทศไทยตลอดช่วงสี่ปีที่ผ่านมา จะพบว่าแต่ละเหตุการณ์มีลักษณะแตกต่างกัน แต่ล้วนสะท้อนช่องว่างของมาตรการรักษาความปลอดภัยในรูปแบบเดิม

เดือนตุลาคม 2565 เกิดเหตุรุนแรงที่ศูนย์พัฒนาเด็กเล็กขององค์การบริหารส่วนตำบลอุทัยสวรรค์ จังหวัดหนองบัวลำภู ผู้ก่อเหตุเป็นอดีตตำรวจที่เดินทางเข้ามายังศูนย์เด็กเล็กในช่วงพักกลางวัน

หนึ่งปีต่อมา เดือนตุลาคม 2566 เกิดเหตุยิงภายในห้างสรรพสินค้าสยามพารากอน ผู้ก่อเหตุเป็นเยาวชนอายุ 14 ปีและใช้อาวุธที่ดัดแปลงจากแบลงก์กัน แม้เหตุการณ์ดังกล่าวไม่ได้เกิดในสถานศึกษา แต่ทำให้ปัญหาการเข้าถึงอาวุธและการก่อความรุนแรงโดยเยาวชนได้รับความสนใจในระดับประเทศมากขึ้น

ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ 2569 เกิดเหตุเยาวชนชายอายุ 17 ปีบุกเข้าโรงเรียนพะตงประธานคีรีวัฒน์ อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา และจับบุคคลภายในโรงเรียนเป็นตัวประกัน ผู้ก่อเหตุเป็นคนในพื้นที่ ไม่ใช่นักเรียนของโรงเรียน และใช้อาวุธที่ชิงมาจากเจ้าหน้าที่ตำรวจ เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้นางศศิพัชร สินสโมสร ผู้อำนวยการโรงเรียน ซึ่งอยู่ระหว่างปฏิบัติหน้าที่ปกป้องนักเรียน ได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตในเวลาต่อมา

เมื่อพิจารณาเฉพาะเหตุที่เกิดภายในสถานศึกษา ทั้งกรณีหนองบัวลำภูและสงขลามีจุดร่วมสำคัญคือ ผู้ก่อเหตุเป็นบุคคลภายนอก มาตรการป้องกันที่ตามมาจึงมักมุ่งไปยังการควบคุมพื้นที่รอบโรงเรียน เช่น การเพิ่มรั้วและประตู ติดตั้งกล้องวงจรปิด จัดเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย ตั้งจุดคัดกรองทางเข้า และซ้อมแผนปิดล้อมอาคาร

มาตรการเหล่านี้ตั้งอยู่บนสมมติฐานว่า โรงเรียนสามารถแบ่งคนออกเป็นสองกลุ่มอย่างชัดเจน คือ “คนใน” ที่ต้องได้รับการคุ้มครอง กับ “คนนอก” ที่อาจเป็นภัยคุกคาม หน้าที่ของระบบรักษาความปลอดภัยจึงเป็นการตรวจสอบและสกัดบุคคลภายนอกก่อนเข้าถึงพื้นที่

อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์วันที่ 7 สิงหาคม 2569 ทำให้สมมติฐานดังกล่าวไม่เพียงพออีกต่อไป เพราะผู้ก่อเหตุเป็นนักเรียนของโรงเรียน มีสิทธิเข้าพื้นที่ตามปกติ และรู้จักสภาพแวดล้อม ตารางเรียน ตลอดจนระบบรักษาความปลอดภัยภายในอยู่แล้ว

เมื่อภัยคุกคามอาจมาจากบุคคลที่อยู่ภายในระบบ การเพิ่มกล้องวงจรปิด เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย หรืออุปกรณ์ตรวจจับบริเวณประตูเพียงอย่างเดียว จึงไม่สามารถตอบโจทย์ได้ทั้งหมด โรงเรียนจำเป็นต้องขยายมาตรการจากการเฝ้าระวังบริเวณทางเข้า ไปสู่การตรวจพบสัญญาณเสี่ยง การเปิดช่องทางแจ้งเหตุ การประเมินภัยคุกคาม และการช่วยเหลือนักเรียนก่อนที่สถานการณ์จะพัฒนาไปสู่ความรุนแรง

ด้วยเหตุนี้ บทเรียนจากประเทศที่เคยเผชิญเหตุลักษณะเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นสหรัฐอเมริกา เยอรมนี ฟินแลนด์ หรือเซอร์เบีย จึงมีความสำคัญต่อไทยมากกว่าที่ผ่านมา รัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจำเป็นต้องเร่งวางระบบเฝ้าระวัง ประเมินความเสี่ยง และป้องกันอย่างเป็นรูปธรรม เพราะหากยังไม่มีมาตรการรองรับที่เพียงพอ เหตุลักษณะเดียวกันก็อาจเกิดซ้ำได้ ดังที่ปรากฏมาแล้วในหลายประเทศ

ปืน 10 ล้านกระบอก-ปัญหาการกลั่นแกล้งในโรงเรียน เงื่อนไขเสี่ยงที่ไทยมีอยู่แล้ว

ก่อนจะถอดบทเรียนจากต่างประเทศ ไทยจำเป็นต้องทบทวนเงื่อนไขภายในประเทศเสียก่อน แม้เหตุการณ์ลักษณะนี้จะยังถือเป็นปรากฏการณ์ใหม่สำหรับไทย แต่ไม่ได้หมายความว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากปัจจัยเสี่ยงที่สะสมมาเป็นเวลานาน ข้อมูลหลายด้านชี้ว่า ไทยเผชิญทั้งการแพร่กระจายของอาวุธปืน ความรุนแรงในกลุ่มเด็กและเยาวชน ตลอดจนข้อจำกัดของระบบเฝ้าระวังและป้องกันอยู่ก่อนแล้ว

ข้อมูลจาก Small Arms Survey ปี 2560 ประเมินว่า ไทยมีอาวุธปืนอยู่ในความครอบครองของพลเรือนประมาณ 10.3 ล้านกระบอก มากเป็นอันดับ 13 ของโลกเมื่อวัดด้วยจำนวนรวม และมีอัตรา 15.1 กระบอกต่อประชากร 100 คน สูงสุดในอาเซียน โดยจำนวนปืนในไทยยังมากกว่าประเทศสมาชิกอาเซียนอีกเก้าประเทศรวมกัน

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขที่น่ากังวลไม่แพ้จำนวนปืนทั้งหมด คือสถานะทางกฎหมายของอาวุธเหล่านั้น เพราะในจำนวนปืนประมาณ 10.3 ล้านกระบอก มีเพียงราว 6.2 ล้านกระบอกที่จดทะเบียนอย่างถูกต้อง เท่ากับว่าปืนประมาณ 4 ใน 10 กระบอกไม่ได้อยู่ในระบบทะเบียนและการกำกับดูแลของรัฐ

TDRI เคยตั้งข้อสังเกตว่า จำนวนปืนในมือพลเรือนไทยสูงกว่าจำนวนปืนของกองทัพประมาณ 10 เท่า และสูงกว่าของหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายราว 45 เท่า ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนขนาดการครอบครองอาวุธในภาคพลเรือนและทำให้เกิดคำถามต่อประสิทธิภาพของระบบอนุญาตและควบคุมอาวุธ

Aaron Karp ที่ปรึกษาอาวุโสของ Small Arms Survey เคยให้สัมภาษณ์ว่า เมื่อเทียบกับประเทศอื่น กฎหมายปืนของไทยไม่ได้เข้มงวดหรือผ่อนปรนเป็นพิเศษ แต่สิ่งสำคัญไม่ได้มีเพียงเนื้อหาของกฎหมาย หากยังรวมถึงทัศนคติที่ประชาชนและเจ้าหน้าที่มีต่อกฎหมายนั้นด้วย ข้อสังเกตนี้ชี้ว่า การแก้ปัญหาจำเป็นต้องพิจารณาทั้งตัวบทกฎหมาย การบังคับใช้ และการควบคุมอาวุธที่อยู่นอกระบบ

เมื่อพิจารณาควบคู่กับสถานการณ์การกลั่นแกล้งในเด็กและเยาวชนไทย ความเสี่ยงยิ่งเห็นได้ชัดขึ้น เพราะงานวิจัยจากต่างประเทศจำนวนหนึ่งพบว่า เหตุกราดยิงในโรงเรียนมักไม่ได้เกิดจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง แต่เป็นผลจากความเสี่ยงหลายด้านที่มาบรรจบกัน ตั้งแต่บาดแผลทางใจหรือความคับแค้นที่ไม่ได้รับการดูแล วิกฤตเฉพาะหน้า อิทธิพลจากเหตุรุนแรงที่เกิดขึ้นก่อนหน้า ไปจนถึงการเข้าถึงอาวุธปืน

เครือข่ายนักกฎหมายเพื่อเด็กและเยาวชนเคยสำรวจเด็กอายุ 10-15 ปีจำนวน 1,500 คน จาก 15 โรงเรียน และรายงานในปี 2563 ว่า 91.79% ของกลุ่มตัวอย่างเคยถูกกลั่นแกล้ง ขณะที่กรมสนับสนุนบริการสุขภาพเก็บข้อมูลเด็กและเยาวชนอายุ 7-25 ปีจำนวน 41,944 คนในปี 2568 พบว่า 65.54% เคยมีประสบการณ์ถูกกลั่นแกล้ง

อย่างไรก็ดี ตัวเลขจากการสำรวจเหล่านี้ต้องตีความอย่างระมัดระวัง เนื่องจากใช้กลุ่มตัวอย่างจำกัดและกำหนดนิยามของ “การกลั่นแกล้ง” แตกต่างกัน อีกทั้งไทยยังไม่มีการสำรวจระดับชาติที่ดำเนินการซ้ำอย่างเป็นระบบ ช่องว่างดังกล่าวจึงเป็นปัญหาในตัวเอง เพราะทำให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องไม่สามารถประเมินขนาดและแนวโน้มของความเสี่ยงได้อย่างแม่นยำ

ไม่มี “โปรไฟล์” ของเด็กที่จะก่อเหตุ แต่มีเส้นทางพฤติกรรมที่สังเกตได้

หนึ่งในองค์ความรู้สำคัญที่สหรัฐอเมริกาพัฒนาขึ้นจากการศึกษาความรุนแรงในสถานศึกษา คือผลงานของ National Threat Assessment Center หรือ NTAC หน่วยงานภายใต้หน่วยอารักขาประธานาธิบดีสหรัฐฯ ซึ่งศึกษาความรุนแรงแบบมีเป้าหมายมาตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1990

รายงาน Protecting America’s Schools ซึ่งเผยแพร่ในปี 2562 วิเคราะห์เหตุโจมตีโรงเรียนระดับ K-12 ในสหรัฐฯ จำนวน 41 เหตุการณ์ ระหว่างปี 2551-2560 และได้ข้อสรุปสำคัญว่า ไม่มี “โปรไฟล์” หรือลักษณะเฉพาะแบบตายตัวของนักเรียนผู้ก่อเหตุ เช่นเดียวกับที่ไม่มีโปรไฟล์ของโรงเรียนซึ่งจะตกเป็นเป้าหมาย

ข้อค้นพบนี้มีความสำคัญโดยตรงต่อการออกแบบมาตรการป้องกัน เพราะการคัดกรองเด็กจากบุคลิกภาพ ภูมิหลัง หรือลักษณะเฉพาะบางประการเพียงอย่างเดียว นอกจากอาจนำไปสู่การตีตราโดยไม่เป็นธรรมแล้ว ยังเสี่ยงทำให้โรงเรียนมองข้ามสัญญาณที่เกิดขึ้นจริง

NTAC จึงเสนอให้โรงเรียนเฝ้าสังเกต “รูปแบบพฤติกรรม” ที่เปลี่ยนแปลงไปตามสถานการณ์ แทนการคัดกรองเด็กจากลักษณะที่ตรงกับภาพจำของผู้ก่อเหตุ โดยรายงานสรุปข้อค้นพบสำคัญไว้ดังนี้

• ผู้ก่อเหตุทุกรายเคยเผชิญความเครียดจากความสัมพันธ์กับเพื่อนหรือคู่รัก 
• เกือบทั้งหมดประสบความเครียดอย่างน้อยหนึ่งด้านภายในช่วงหกเดือนก่อนเกิดเหตุ และประมาณครึ่งหนึ่งเผชิญเหตุการณ์กดดันภายในสองวันก่อนหน้า
• ราว 91% มีปัจจัยลบภายในครอบครัว ตั้งแต่การหย่าร้าง ปัญหาการใช้สารเสพติดของสมาชิกในครอบครัว ไปจนถึงความรุนแรงภายในบ้าน 
• ประมาณ 80% ของผู้ก่อเหตุเคยถูกกลั่นแกล้ง เกือบสามในสี่เผชิญการกลั่นแกล้งด้วยวาจา และ 40% เคยถูกกลั่นแกล้งทางร่างกาย ในหลายกรณี ปัญหาดังกล่าวดำเนินต่อเนื่องเป็นเวลาหลายสัปดาห์ หลายเดือน หรือหลายปี และเกิดขึ้นต่อหน้าบุคคลอื่น
• 71% เคยถูกลงโทษทางวินัยในโรงเรียน และ 91% มีปัญหาด้านจิตใจ พฤติกรรม หรือพัฒนาการบางประการ โดย 63% มีอาการซึมเศร้า และ 60% อยู่ในภาวะวิกฤตที่กระทบต่อความปลอดภัยของตนเอง 

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่า เด็กที่มีปัญหาสุขภาพจิตหรือเคยถูกกลั่นแกล้งจะกลายเป็นผู้ก่อเหตุ แต่สะท้อนว่าโรงเรียนควรพิจารณาความเสี่ยงหลายด้านร่วมกัน ไม่ใช่ใช้ปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งเป็นเกณฑ์ตัดสิน

นอกจากนี้ หนึ่งในข้อค้นพบที่สำคัญที่สุดของรายงานคือ ผู้ก่อเหตุทุกรายเคยแสดงพฤติกรรมที่น่ากังวลก่อนเกิดเหตุ และ 94% แสดงพฤติกรรมดังกล่าวภายในโรงเรียน ยิ่งไปกว่านั้น ในประมาณสองในสามของกรณี มีคนอย่างน้อยหนึ่งคน ไม่ว่าจะเป็นเพื่อนร่วมชั้น ครู หรือผู้ปกครอง สังเกตเห็นความผิดปกติในระดับที่น่ากังวลอย่างมาก แต่ไม่ได้แจ้งให้ผู้เกี่ยวข้องทราบ

สาเหตุที่ไม่มีการแจ้งมีหลายประการ ตั้งแต่ความกลัว ไม่เชื่อว่าจะเกิดเหตุขึ้นจริง ประเมินระดับความเร่งด่วนต่ำเกินไป ไปจนถึงเข้าใจว่าคนอื่นคงแจ้งไปแล้ว 

ด้วยเหตุนี้ NTAC จึงเสนอว่าเมื่อพบพฤติกรรมที่น่ากังวล โรงเรียนควรรับข้อมูลและเริ่มประเมินโดยเร็ว ไม่จำเป็นต้องรอให้มีหลักฐานชัดเจนว่าจะเกิดเหตุ อย่างไรก็ตาม การเข้าแทรกแซงในที่นี้ไม่ได้หมายถึงการลงโทษทันที แต่หมายถึงการตรวจสอบข้อเท็จจริง ประเมินความเสี่ยง และจัดความช่วยเหลือให้เหมาะสม

รายงานยังพบว่า 41% ของเหตุการณ์เกิดขึ้นภายในสัปดาห์แรกหลังนักเรียนกลับมาเรียน ไม่ว่าจะเป็นหลังปิดภาคเรียน วันหยุดยาว การขาดเรียน หรือการถูกพักการเรียน NTAC จึงเสนอให้โรงเรียนมีกระบวนการติดตามและรับนักเรียนกลับเข้าสู่ระบบอย่างเป็นขั้นตอน โดยเฉพาะหลังการลงโทษทางวินัยหรือการหายไปจากโรงเรียนเป็นเวลานาน

ข้อค้นพบนี้สะท้อนว่า การพักการเรียนหรือไล่ออกไม่ควรถูกมองว่าเป็นมาตรการรักษาความปลอดภัยที่เพียงพอในตัวเอง เพราะการแยกนักเรียนออกจากโรงเรียนโดยไม่มีระบบติดตามอาจไม่ได้ลดความเสี่ยง โรงเรียนจึงต้องวางแผนทั้งช่วงที่นักเรียนออกจากระบบและช่วงกลับเข้ามาเรียนอีกครั้ง

งานอีกชุดที่ให้ภาพสอดคล้องกันคือ The Violence Project ของ Jillian Peterson และ James Densley ซึ่งรวบรวมฐานข้อมูลเหตุกราดยิงหมู่ในสหรัฐฯ ย้อนหลังไปถึงปี 2509 พร้อมสัมภาษณ์ผู้ก่อเหตุที่ยังมีชีวิต ผู้รอดชีวิต และครอบครัว ผลการศึกษาพบปัจจัยที่มักปรากฏร่วมกันสี่ด้าน ได้แก่ บาดแผลในวัยเด็กที่ไม่ได้รับการดูแล จุดวิกฤตที่สามารถระบุได้ในช่วงหลายสัปดาห์หรือหลายเดือนก่อนเกิดเหตุ การรับอิทธิพลหรือต้นแบบจากเหตุการณ์ก่อนหน้าและเนื้อหาออนไลน์ รวมถึงโอกาสในการเข้าถึงอาวุธ

Peterson ระบุว่า ผู้ก่อเหตุที่สามารถตรวจสอบข้อมูลได้ประมาณ 80% อยู่ในภาวะวิกฤตรุนแรงก่อนเกิดเหตุ และสัดส่วนใกล้เคียงกันเคยส่งสัญญาณให้ผู้อื่นรับรู้ถึงภาวะดังกล่าว ไม่ว่าจะผ่านการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรมอย่างชัดเจน การสื่อสารที่น่ากังวล หรือการข่มขู่

สำหรับเหตุในโรงเรียนระดับ K-12 ทีมวิจัยพบว่า ผู้ก่อเหตุมักเป็นนักเรียนหรืออดีตนักเรียนของโรงเรียนนั้น หลายรายมีบาดแผลสะสมตั้งแต่วัยเด็ก เผชิญภาวะวิกฤตก่อนเกิดเหตุ และแสดงสัญญาณบางอย่างให้คนรอบตัวรับรู้ล่วงหน้า ขณะที่อาวุธที่นำมาใช้มักมาจากสมาชิกในครอบครัวโดยไม่ได้รับอนุญาต

บทเรียนจากงานทั้งสองชุดจึงไม่ใช่การพยายามค้นหาว่า “เด็กแบบไหน” จะกลายเป็นผู้ก่อเหตุ แต่เป็นการติดตามว่า เด็กคนใดกำลังเดินอยู่บนเส้นทางความเสี่ยง ตั้งแต่ความเครียดและบาดแผลสะสม ภาวะวิกฤต การแสดงพฤติกรรมที่น่ากังวล ไปจนถึงการเข้าถึงอาวุธ ซึ่งนำไปสู่บทเรียนข้อถัดไปว่า โรงเรียนควรจัดการกับสัญญาณเหล่านี้อย่างไร ก่อนที่ความเสี่ยงจะพัฒนาเป็นเหตุรุนแรง

การศึกษาพบปืนที่เด็กใช้ก่อเหตุมักมาจาก “บ้าน”

วันที่ 11 มีนาคม 2552 เกิดเหตุยิงที่เมืองวินเนนเดน ทางตอนใต้ของเยอรมนี เมื่ออดีตนักเรียนวัยรุ่นกลับเข้าไปก่อเหตุภายในโรงเรียนเก่า ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตรวม 16 ราย รวมผู้ก่อเหตุ 

หลังจากการสืบสวนพบว่า พ่อของผู้ก่อเหตุเป็นสมาชิกสโมสรยิงปืนและครอบครองปืนอย่างถูกกฎหมาย 15 กระบอก ในจำนวนนี้ 14 กระบอกถูกเก็บไว้ในตู้ล็อกตามที่กฎหมายกำหนด แต่อีกหนึ่งกระบอกถูกเก็บไว้ภายในบ้านโดยไม่ได้ล็อกอย่างเหมาะสม ตำรวจเยอรมนีจึงชี้ว่า ความบกพร่องในการเก็บรักษาอาวุธของผู้เป็นพ่อเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผู้ก่อเหตุเข้าถึงปืนได้

รูปแบบเดียวกันปรากฏในเหตุที่กรุงเบลเกรด ประเทศเซอร์เบีย เมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม 2566 ซึ่งผู้ก่อเหตุเป็นนักเรียนวัย 13 ปีและใช้อาวุธที่พ่อครอบครองอย่างถูกกฎหมาย หลังเกิดเหตุ ทางการควบคุมตัวพ่อและแม่เพื่อดำเนินคดีเกี่ยวกับการดูแลบุตรและการเก็บรักษาอาวุธ ล่าสุดเมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2569 ศาลในการพิจารณาคดีใหม่พิพากษาลงโทษทั้งคู่ โดยคดียังอยู่ภายใต้สิทธิอุทธรณ์ตามกระบวนการยุติธรรมของเซอร์เบีย

สองเหตุการณ์นี้สะท้อนรูปแบบที่พบในหลายประเทศ คือแม้อาวุธจะอยู่ในระบบกฎหมาย แต่การเก็บรักษาที่ไม่รัดกุมอาจทำให้เด็กหรือบุคคลที่ไม่มีสิทธิ์เข้าถึงได้ 

การศึกษากรณีเหตุยิงในโรงเรียนของสหรัฐฯ ระหว่างปี 2542-2561 ยังพบว่า ผู้ก่อเหตุประมาณ 80% ได้ปืนมาจากบ้านของตนเองหรือบ้านเพื่อน ขณะที่งานวิจัยชุดอื่นประเมินสัดส่วนดังกล่าวไว้ที่ 70-90% สำหรับผู้ก่อเหตุอายุต่ำกว่า 18 ปี ขณะที่รายงานร่วมของหน่วยอารักขาประธานาธิบดีและกระทรวงศึกษาธิการสหรัฐฯ ซึ่งเผยแพร่ในปี 2547 ยังพบว่า มากกว่าสองในสามของผู้ก่อเหตุใช้ปืนที่ได้มาจากบ้านของตนเองหรือญาติใกล้ชิด 

ข้อมูลเหล่านี้ทำให้มาตรการป้องกันไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการตรวจอาวุธบริเวณประตูโรงเรียน แต่ต้องย้อนกลับไปควบคุมการเข้าถึงอาวุธภายในบ้านด้วย

ทั่วโลกป้องกันไม่ใช่เยาวชนนำปืนไปใช้ก่อเหตุอย่างไร? ไทยมีมาตรการอย่างไรบ้าง?

หลังเหตุที่เมืองวินเนนเดน เยอรมนีได้แก้ไขกฎหมายอาวุธ โดยกฎหมายลงวันที่ 17 กรกฎาคม 2552 และข้อแก้ไขสำคัญมีผลบังคับใช้วันที่ 25 กรกฎาคม 2552 มาตรการดังกล่าวเพิ่มอำนาจให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบการเก็บอาวุธในสถานที่ของผู้ถือใบอนุญาต และกำหนดให้เจ้าของแสดงหลักฐานว่าจัดเก็บอาวุธตามมาตรฐาน หากไม่ปฏิบัติตามข้อกำหนดอาจถูกลงโทษหรือเพิกถอนใบอนุญาตได้

กฎหมายยังวางกรอบให้จัดตั้งทะเบียนอาวุธปืนระดับชาติภายในวันที่ 31 ธันวาคม 2555 ก่อนที่ระบบจะเริ่มดำเนินงานในปี 2556 ทะเบียนดังกล่าวทำให้ข้อมูลอาวุธที่ต้องมีใบอนุญาต รวมถึงข้อมูลผู้ซื้อ เจ้าของ และอดีตเจ้าของ สามารถจัดเก็บและตรวจสอบในระดับประเทศได้

ในสหรัฐฯ มาตรการที่ใกล้เคียงกันคือกฎหมายการเก็บอาวุธอย่างปลอดภัย หรือ secure storage laws และกฎหมายป้องกันเด็กเข้าถึงอาวุธ หรือ Child Access Prevention: CAP กฎหมายเหล่านี้กำหนดให้เจ้าของเก็บปืนในภาชนะที่ล็อกหรืออยู่ในสภาพที่ผู้ไม่มีสิทธิ์ไม่สามารถเข้าถึงได้ พร้อมกำหนดความรับผิดหากเจ้าของละเลยจนเด็กนำอาวุธไปใช้

รัฐมิชิแกนออก Public Act 17 ในปี 2566 และให้กฎหมายมีผลตั้งแต่วันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2567 โดยกำหนดให้ผู้ครอบครองอาวุธปืนต้องเก็บอาวุธที่ไม่มีผู้ดูแลในสภาพไม่พร้อมใช้งานและอยู่ในภาชนะหรืออุปกรณ์ที่ล็อกไว้ เมื่อเจ้าของทราบหรือควรทราบว่าอาจมีผู้เยาว์อยู่ในสถานที่นั้น หากการละเลยเข้าองค์ประกอบที่กฎหมายกำหนดและนำไปสู่การเสียชีวิต เจ้าของอาจได้รับโทษจำคุกสูงสุด 15 ปี

อย่างไรก็ตาม หลักฐานเกี่ยวกับประสิทธิผลของกฎหมาย CAP ยังต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน งานวิจัยบางชิ้นที่ศึกษาเฉพาะเหตุยิงในโรงเรียนพบว่า ความเชื่อมโยงระหว่างกฎหมายดังกล่าวกับการลดจำนวนเหตุยังอยู่ในระดับอ่อนและไม่สม่ำเสมอ โดยผู้วิจัยตั้งข้อสังเกตว่า อาจเป็นเพราะบทลงโทษและการบังคับใช้ในบางพื้นที่ยังไม่เข้มงวดเพียงพอ

ในทางกลับกัน หลักฐานเกี่ยวกับการลดอุบัติเหตุและการเสียชีวิตจากปืนในกลุ่มเยาวชนมีความชัดเจนมากกว่า โดยมีงานวิจัยประเมินว่า หากทุกครัวเรือนเก็บปืนไว้ในภาชนะที่ล็อกอย่างปลอดภัย อาจช่วยลดการเสียชีวิตจากปืนในกลุ่มเยาวชนได้ประมาณหนึ่งในสาม กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้มาตรการเก็บปืนอย่างปลอดภัยอาจไม่สามารถป้องกันเหตุยิงในโรงเรียนได้ทั้งหมด แต่ยังมีประโยชน์ต่อการลดความสูญเสียจากปืนในภาพรวม

สำหรับประเทศไทย พระราชบัญญัติอาวุธปืน เครื่องกระสุนปืน วัตถุระเบิด ดอกไม้เพลิง และสิ่งเทียมอาวุธปืน พ.ศ. 2490 กำกับการซื้อ มี ใช้ และพกพาอาวุธผ่านระบบใบอนุญาต แต่เมื่อพิจารณาตัวบทดังกล่าว ยังไม่ปรากฏบทบัญญัติเฉพาะในลักษณะเดียวกับกฎหมาย CAP ที่กำหนดมาตรฐานการล็อกอาวุธภายในบ้านและโทษเฉพาะกรณีผู้เยาว์เข้าถึงอย่างเป็นระบบ

อย่างไรก็ดี การไม่มีบทบัญญัติเฉพาะแบบ CAP ไม่ได้หมายความว่าเจ้าของอาวุธจะไม่มีความรับผิดตามกฎหมายอื่น เพราะความรับผิดทางแพ่งหรืออาญาอาจขึ้นอยู่กับพฤติการณ์และระดับความประมาทในแต่ละกรณี

อีกหนึ่งข้อจำกัดสำคัญคือ มาตรการดังกล่าวจะครอบคลุมปืนที่จดทะเบียนเท่านั้น หรือประมาณ 6 ใน 10 ของปืนทั้งหมดในประเทศ ส่วนปืนที่อยู่นอกระบบอีกราว 4 ใน 10 จำเป็นต้องจัดการด้วยมาตรการด้านการปราบปราม การติดตาม และการนำปืนเข้าสู่ระบบควบคู่กันไป

การลงทุนเสริมระบบรักษาความปลอดภัยอาจไม่ใช่มาตรการที่ได้ผลที่สุด

หลังเกิดเหตุรุนแรงในโรงเรียน แรงกดดันทางการเมืองมักพุ่งไปยังมาตรการที่ประชาชนมองเห็นและดำเนินการได้ทันที ไม่ว่าจะเป็นเครื่องสแกนโลหะ รั้วที่สูงขึ้น กล้องวงจรปิด เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยติดอาวุธ ระบบล็อกประตูอัตโนมัติ หรือการซ้อมรับมือเหตุฉุกเฉินทุกภาคเรียน

มาตรการเหล่านี้ได้รับความสนใจส่วนหนึ่งเพราะสามารถจัดซื้อ ติดตั้ง และแสดงความคืบหน้าได้ภายในระยะเวลาไม่นาน จึงตอบคำถามของผู้ปกครองและสังคมได้รวดเร็ว อย่างไรก็ตาม ความชัดเจนในการดำเนินงานไม่ได้หมายความว่ามาตรการนั้นจะมีประสิทธิผลสูงสุดเสมอไป ประสบการณ์ของสหรัฐฯ ตลอดกว่า 25 ปีหลังเหตุที่โรงเรียน Columbine จึงเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับไทย

ข้อมูลปีการศึกษา 2564-2565 ระบุว่า โรงเรียนรัฐระดับ K-12 ในสหรัฐฯ 95.5% จัดการซ้อมล็อกอาคารโดยให้นักเรียนเข้าร่วม อย่างไรก็ตาม รายงานของ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine ปี 2568 พบว่า หลักฐานเกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพจิต อารมณ์ และพฤติกรรมยังมีข้อจำกัดและให้ผลไม่สม่ำเสมอ รายงานจึงเสนอให้การซ้อมเหมาะสมกับวัย คำนึงถึงผู้ที่มีความเปราะบาง และหลีกเลี่ยงการจำลองเสมือนจริงหรือการทำให้ผู้เข้าร่วมเข้าใจผิดว่าเป็นเหตุการณ์จริง

งานวิจัยอีกชิ้นวิเคราะห์โพสต์บนสื่อสังคมออนไลน์ประมาณ 54 ล้านชิ้นที่เกี่ยวข้องกับชุมชนของโรงเรียน 114 แห่งใน 33 รัฐ โดยกลุ่มข้อมูลครอบคลุมนักเรียน ผู้ปกครอง ครู และบุคคลที่เชื่อมโยงกับโรงเรียน ไม่ได้จำกัดเฉพาะนักเรียน ผลการศึกษาพบว่า หลังการซ้อม สัดส่วนโพสต์ที่มีถ้อยคำบ่งชี้ความเครียดหรือความวิตกกังวลเพิ่มขึ้น 42.1% และตัวบ่งชี้ภาวะซึมเศร้าเพิ่มขึ้น 38.7%

ในปี 2563 สหพันธ์ครูอเมริกัน หรือ AFT ยังมีมติคัดค้านการซ้อมที่ให้เด็กเผชิญสถานการณ์จำลองซึ่งรุนแรงหรือเสมือนจริงเกินไป โดยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการซ้อมลักษณะดังกล่าวช่วยรักษาชีวิต ข้อถกเถียงจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าโรงเรียนควรเตรียมพร้อมหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าควรเตรียมพร้อมอย่างไร โดยไม่สร้างความหวาดกลัวหรือผลกระทบที่ไม่จำเป็นแก่นักเรียน

แนวคิดการ “เสริมเกราะ” ให้โรงเรียน หรือ target hardening ก็มีข้อจำกัดเช่นกัน James Densley นักวิจัยด้านความรุนแรง ชี้ว่า ผู้ก่อเหตุในโรงเรียนจำนวนมากเป็นนักเรียนหรืออดีตนักเรียนของสถานศึกษานั้นเอง จึงคุ้นเคยกับพื้นที่และระบบรักษาความปลอดภัยอยู่ก่อนแล้ว มาตรการทางกายภาพที่ออกแบบมาเพื่อป้องกันบุคคลภายนอกจึงอาจไม่เพียงพอ เมื่อความเสี่ยงมาจากคนที่อยู่ภายในระบบ

Densley ยังตั้งข้อสังเกตว่า มาตรการป้องกันอื่นๆ ที่ไม่ใช่การซ้อมหรือการเสริมระบบรักษาความปลอดภัยมักใช้งบประมาณต่ำกว่าและมีหลักฐานสนับสนุนมากกว่า แต่กลับได้รับการลงทุนน้อยกว่า ไม่ว่าจะเป็นการฝึกให้นักเรียนและบุคลากรรู้จักสัญญาณที่น่ากังวล การกำหนดช่องทางแจ้งข้อมูลที่ชัดเจน หรือการจัดทีมสหวิชาชีพเพื่อประเมินและช่วยเหลือก่อนที่ความเสี่ยงจะพัฒนาเป็นเหตุรุนแรง

บทเรียนสำหรับไทยจึงไม่ใช่การปฏิเสธเครื่องสแกนโลหะ กล้องวงจรปิด หรือระบบล็อกประตูทั้งหมด เพราะมาตรการเหล่านี้อาจมีบทบาทในระบบรักษาความปลอดภัยหลายชั้น แต่ต้องไม่เบียดบังงบประมาณและความสำคัญของมาตรการป้องกันอื่นๆ

หากหลังเกิดเหตุมีเพียงการอนุมัติงบประมาณสำหรับอุปกรณ์รักษาความปลอดภัยทั่วประเทศ แต่ไม่มีการเพิ่มนักจิตวิทยาโรงเรียน ไม่มีระบบรับแจ้งพฤติกรรมที่น่ากังวล และไม่มีทีมประเมินความเสี่ยงที่ทำงานได้จริง นั่นอาจเป็นสัญญาณว่า นโยบายกำลังให้น้ำหนักกับ “ความรู้สึกปลอดภัย” มากกว่าการสร้างความปลอดภัยที่มีหลักฐานรองรับ

สิ่งที่ควรลงทุน คือระบบที่มองไม่เห็นแต่ป้องกันได้ก่อนเกิดเหตุ

หากไทยต้องจัดลำดับความสำคัญของมาตรการป้องกัน สิ่งที่ควรได้รับการลงทุนเป็นลำดับต้น ๆ คือระบบรับแจ้ง ประเมิน และจัดการความเสี่ยงเชิงพฤติกรรม เพราะเป็นกลไกที่เปิดโอกาสให้โรงเรียนเข้าแทรกแซงได้ก่อนที่สถานการณ์จะพัฒนาเป็นความรุนแรง

ในปี 2564 National Threat Assessment Center หรือ NTAC เผยแพร่รายงาน Averting Targeted School Violence ซึ่งเปลี่ยนจากการศึกษาเหตุที่เกิดขึ้นแล้ว มาเป็นการวิเคราะห์เหตุที่สามารถป้องกันได้สำเร็จ โดยศึกษาการวางแผนก่อเหตุในสหรัฐฯ 67 กรณี ซึ่งถูกสกัดไว้ได้ระหว่างปี 2549-2561

ข้อค้นพบสำคัญคือ ผู้ที่กำลังเคลื่อนเข้าสู่ความรุนแรงมักแสดงพฤติกรรมบางอย่างให้คนรอบตัวสังเกตเห็น และเมื่อข้อมูลเหล่านั้นถูกแจ้งไปยังผู้รับผิดชอบ โรงเรียนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก็สามารถเข้าแทรกแซงและหยุดเหตุได้ก่อนเกิดความสูญเสีย

รายงานยังพบว่า ผู้วางแผนก่อเหตุจำนวนไม่น้อยสามารถเข้าถึงอาวุธปืนได้ ขณะที่ความสนใจอย่างต่อเนื่องต่อเนื้อหาความรุนแรงหรือความเกลียดชังอาจเป็นหนึ่งในข้อมูลที่ต้องนำมาประเมินร่วมกับพฤติกรรมและสถานการณ์แวดล้อมอื่น อย่างไรก็ตาม ปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งไม่ควรถูกใช้เป็นเกณฑ์ตัดสินว่าเด็กเป็นบุคคลอันตราย

เครื่องมือที่ NTAC เสนอเรียกว่า Behavioral Threat Assessment and Management หรือ BTAM ซึ่งหมายถึงการประเมินและจัดการความเสี่ยงเชิงพฤติกรรม หัวใจสำคัญคือการจัดตั้งทีมสหวิชาชีพในระดับโรงเรียนหรือเขตพื้นที่การศึกษา ประกอบด้วยผู้บริหาร ครูแนะแนว นักจิตวิทยา บุคลากรสาธารณสุข เจ้าหน้าที่คุ้มครองเด็ก และเจ้าหน้าที่ตำรวจในกรณีที่จำเป็น

ทีมดังกล่าวมีหน้าที่รับข้อมูล ตรวจสอบข้อเท็จจริง ประเมินความเสี่ยงเป็นรายกรณี และออกแบบความช่วยเหลือให้เหมาะกับนักเรียนแต่ละคน ตั้งแต่การให้คำปรึกษา การช่วยแก้ปัญหาครอบครัวและการกลั่นแกล้ง ไปจนถึงการควบคุมการเข้าถึงอาวุธและติดตามสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง

คู่มือของ NTAC เน้นว่า เป้าหมายหลักของระบบประเมินความเสี่ยงไม่ใช่การลงโทษทางวินัยหรือผลักเด็กเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมทางอาญา แม้บางสถานการณ์อาจจำเป็นต้องใช้มาตรการดังกล่าว แต่ภารกิจหลักคือการช่วยเหลือนักเรียนที่กำลังเผชิญภาวะวิกฤต และลดระดับความตึงเครียดก่อนที่จะพัฒนาไปสู่ความรุนแรง

กล่าวอีกอย่าง ระบบนี้ไม่ได้มีไว้คัดแยก “เด็กอันตราย” ออกจากโรงเรียน แต่ทำหน้าที่เป็นตาข่ายรองรับเด็กที่กำลังเผชิญปัญหา อย่างไรก็ตาม ระบบจะทำงานไม่ได้หากขาดองค์ประกอบสำคัญสองด้าน

ด้านแรกคือช่องทางรับแจ้งที่นักเรียนกล้าใช้ ข้อค้นพบที่ว่า ในประมาณสองในสามของกรณีมีคนสังเกตเห็นพฤติกรรมน่ากังวลแต่ไม่ได้แจ้ง สะท้อนว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่การไม่มีข้อมูล แต่อยู่ที่ข้อมูลไม่ถูกส่งต่อไปยังผู้ที่สามารถดำเนินการได้

ช่องทางรับแจ้งจึงต้องเข้าถึงง่าย รักษาความลับ ปกป้องผู้แจ้งจากการตอบโต้ และอธิบายให้เด็กเข้าใจว่า หลังแจ้งแล้วโรงเรียนจะดำเนินการอย่างไร ที่สำคัญ นักเรียนต้องเชื่อว่าการแจ้งข้อมูลจะนำไปสู่การช่วยเหลือ ไม่ใช่ทำให้เพื่อนถูกลงโทษหรือไล่ออกโดยอัตโนมัติ NTAC ได้ศึกษาเรื่องนี้โดยเฉพาะในรายงาน Improving School Safety Through Bystander Reporting ซึ่งเผยแพร่ในปี 2566

ด้านที่สองคือบุคลากรที่จะรับข้อมูลไปประเมินและดำเนินการต่อ ซึ่งยังเป็นข้อจำกัดสำคัญของระบบการศึกษาไทย กรมสุขภาพจิตเคยรายงานว่า เด็กและวัยรุ่นไทยอายุ 10-19 ปีประมาณ 1 ใน 7 คนเผชิญปัญหาสุขภาพจิต ขณะที่ทรัพยากรด้านการแนะแนวและการดูแลทางจิตใจในโรงเรียนยังไม่ทั่วถึง

Rocket Media Lab เคยคำนวณภายใต้สมมติฐานว่า หากโรงเรียนสังกัด สพฐ. ทุกแห่งมีครูแนะแนวอย่างน้อยหนึ่งคน โรงเรียนในเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาจะมีสัดส่วนครูแนะแนวประมาณหนึ่งคนต่อนักเรียน 100 คน แต่ในเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา สัดส่วนจะสูงกว่า 1,000 คนต่อครูแนะแนวหนึ่งคน ขณะที่มาตรฐานการแนะแนวของ สพฐ. กำหนดสัดส่วนไว้ที่หนึ่งคนต่อนักเรียน 500 คน

ข้อมูลของ Rocket Media Lab จากปี 2566 ยังระบุว่า สพฐ. มีนักจิตวิทยาโรงเรียนประจำเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษา 183 คน และประจำเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา 63 คน บุคลากรเหล่านี้ต้องดูแลหลายโรงเรียนและนักเรียนจำนวนมาก จึงแตกต่างจากการมีนักจิตวิทยาประจำในแต่ละโรงเรียน ขณะที่ข้อมูลสัมภาษณ์พบว่า โรงเรียนบางแห่ง โดยเฉพาะโรงเรียนขนาดเล็ก ยังมอบหมายให้ครูที่ไม่ได้จบด้านการแนะแนวโดยตรงทำหน้าที่ดังกล่าว

ขณะเดียวกัน การสร้างระบบลักษณะนี้ต้องหลีกเลี่ยงการตีตราว่า ผู้มีปัญหาสุขภาพจิตเป็นบุคคลอันตราย เพราะคนส่วนใหญ่ที่เผชิญปัญหาสุขภาพจิตไม่ได้ก่อความรุนแรงต่อผู้อื่น และการทำให้เรื่องนี้กลายเป็นปัญหาของ “โรค” เพียงอย่างเดียว อาจยิ่งทำให้เด็กไม่กล้าเข้าถึงบริการช่วยเหลือ

กรอบประเมินที่เหมาะสมจึงต้องพิจารณาปัจจัยหลายด้านร่วมกัน ทั้งภาวะวิกฤตเฉพาะหน้า ความคับแค้นหรือบาดแผลที่สะสม การเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรม อิทธิพลจากเหตุการณ์ก่อนหน้า และโอกาสในการเข้าถึงอาวุธ โดยไม่ใช้การวินิจฉัยโรคเป็นเครื่องมือทำนายเพียงลำพัง

ระบบรับแจ้ง ทีมประเมินสหวิชาชีพ ครูแนะแนว และนักจิตวิทยาโรงเรียนอาจเป็นมาตรการที่มองไม่เห็นจากภายนอก และไม่สามารถแสดงผลได้รวดเร็วเท่าการติดตั้งอุปกรณ์รักษาความปลอดภัย แต่เป็นโครงสร้างที่ทำให้ข้อมูลจากผู้พบเห็นถูกส่งต่อไปสู่การช่วยเหลือได้ทันเวลา ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของการป้องกันก่อนเกิดเหตุ

อ้างอิง: U.S. Secret Service, SchoolSafety.gov, Virginia DCJS , NYSSBA, ASIS Security Management , U.S. Secret Service, U.S. Secret Service, National Threat Assessment Center, National Center for School Safety, NC2S, National Academies , National Academies, National Academies 2, Courthouse News, ASIS Security Management, Journal of School Violence, The Violence Project, CBS News, CBS Detroit , VICE, Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health, Giffords Law Center, Everytown Research , Everytown Research 2, Journalist's Resource, Network for Public Health Law, Public Health Post, ACSA – California SB 906, Action on Armed Violence , Al Jazeera , German Culture, Gunfinder, The Local Germany, TIME, Crime+Investigation , Al Jazeera, RFE/RL, NBC News , Fox News, Bangkok Post , East Asia Forum, TDRI, TIME , พ.ร.บ.อาวุธปืนฯ พ.ศ. 2490 (ฉบับเต็ม), รัฐสภา, วุฒิสภา, กรมประชาสัมพันธ์, กรมสุขภาพจิต, กสศ. (งานวิจัย)