World Bank ชี้ประชาชนต้องมีส่วนร่วมกองทุนสุขภาพ สะท้อนปมประกันสังคมไทย

“Health Works จะทำงานเพื่อประชาชนได้จริง

ก็ต่อเมื่อประชาชนมีส่วนร่วม

ในการออกแบบ จัดหาเงินทุน และตรวจสอบความรับผิดชอบ”

ข้อความนี้ปรากฏบนสไลด์ช่วงกล่าวปิดของเวทีเสวนา “Make ‘Health Works’ Really Work for People’s Health: The Role of Civil Society and Communities” หรือ “ทำอย่างไรให้ Health Works ตอบโจทย์สุขภาพของประชาชนได้จริง: บทบาทของภาคประชาสังคมและชุมชน” ภายในงานประชุมประจำปีของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) และกลุ่มธนาคารโลก (World Bank Group) ประจำปี 2026 ซึ่งประเทศไทยเป็นเจ้าภาพจัดขึ้นที่กรุงเทพมหานคร ระหว่างวันที่ 12–18 ตุลาคม

หากแนวคิดนี้ฟังดูเป็นเรื่องไกลตัว ลองหันกลับมามองกองทุนประกันสังคมไทย เงินสมทบที่ถูกหักจากเงินเดือนของผู้ประกันตนทุกเดือน ไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขในบัญชีกองทุน แต่เป็นเงินที่พวกเขาฝากความหวังไว้กับหลักประกันยามเจ็บป่วย ว่างงาน หรือเมื่อถึงวัยเกษียณ คำถามจึงอยู่ที่ว่า คนที่ร่วมจ่ายเงินเข้ากองทุนมีเสียงมากเพียงใดในการกำหนดทิศทาง และมีช่องทางตรวจสอบได้มากแค่ไหนว่าเงินของตัวเองถูกบริหารเพื่อประโยชน์ของสมาชิกอย่างแท้จริง

ความสนใจต่อการเลือกตั้งคณะกรรมการประกันสังคมและการตรวจสอบการบริหารกองทุน จึงทำให้ประเด็นเรื่องการมีส่วนร่วมของประชาชนมีความหมายกับคนไทยมากกว่าการถกเถียงเชิงนโยบายในเวทีระหว่างประเทศ เพราะท้ายที่สุดแล้ว ความเชื่อมั่นไม่ได้เกิดจากการบอกว่าระบบถูกสร้างขึ้นเพื่อดูแลประชาชนเท่านั้น แต่ยังต้องเกิดจากการที่ประชาชนสามารถมีส่วนร่วม ตั้งคำถาม และติดตามการทำงานของระบบได้ด้วย

ประเด็นนี้เป็นหนึ่งในหัวใจของเวทีเสวนาภายในงาน IMF–World Bank Annual Meetings 2026 ซึ่งมุ่งหารือถึงวิธีทำให้ระบบสุขภาพตอบโจทย์ประชาชนได้จริง โดยเฉพาะการสร้างแหล่งเงินทุนที่ยั่งยืน การจัดสรรทรัพยากรให้ตรงกับความจำเป็น และบทบาทของภาคประชาสังคมกับชุมชนในการสะท้อนปัญหาและความต้องการของผู้ใช้บริการ

แม้เวทีดังกล่าวไม่ได้มุ่งวิจารณ์สำนักงานประกันสังคมไทยโดยตรง แต่หลักคิดที่ว่าประชาชนควรมีส่วนร่วมในการออกแบบระบบและตรวจสอบความรับผิดชอบ เป็นประเด็นที่ชวนให้กลับมาพิจารณาว่า ระบบที่ดูแลสิทธิประโยชน์ของคนไทยเปิดพื้นที่ให้เจ้าของสิทธิได้มีเสียงมากน้อยเพียงใด

เงินลงทุนด้านสุขภาพต้องตอบโจทย์ ไม่ใช่แค่เพิ่มงบประมาณ

การทำให้ประชาชนเข้าถึงบริการสุขภาพได้อย่างทั่วถึง ไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าประเทศมีงบประมาณด้านสุขภาพมากเพียงใดเท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับว่าเงินเหล่านั้นถูกจัดสรรอย่างไร และสามารถเปลี่ยนเป็นผลลัพธ์ด้านสุขภาพที่ดีขึ้นได้จริงหรือไม่

ดร. โมนิก วเลดเดอร์ (Dr. Monique Vledder) ผู้อำนวยการด้านสุขภาพของกลุ่มธนาคารโลก อธิบายถึงความสำคัญของการจัดระบบการเงินด้านสุขภาพให้สอดคล้องกับความต้องการของแต่ละประเทศ โดยหนึ่งในโจทย์สำคัญคือการลดความซ้ำซ้อนของโครงการและแหล่งเงินทุนที่แยกส่วนกัน เพื่อให้ทรัพยากรที่มีอยู่ถูกนำไปใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

ระบบสุขภาพจำเป็นต้องมีทิศทางที่ชัดเจน ตั้งแต่การกำหนดลำดับความสำคัญของประเทศ การประสานความร่วมมือระหว่างผู้สนับสนุนเงินทุน ไปจนถึงการเสริมความเข้มแข็งให้กับบริการสุขภาพขั้นปฐมภูมิ ซึ่งเป็นด่านแรกที่ประชาชนเข้าถึงได้ ไม่ว่าจะเป็นบริการส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันโรค การดูแลรักษาเบื้องต้น หรือการส่งต่อผู้ป่วยที่จำเป็นต้องได้รับการรักษาเฉพาะทาง

อีกประเด็นหนึ่งคือความยั่งยืนของแหล่งเงินทุน เพราะการพึ่งพาเงินช่วยเหลือจากภายนอกเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอในระยะยาว ประเทศต่าง ๆ จึงต้องให้ความสำคัญกับการจัดสรรงบประมาณภายในประเทศและการวางแผนการเงินด้านสุขภาพอย่างเป็นระบบ ควบคู่ไปกับการทำให้มั่นใจว่าเงินที่ลงทุนลงไปช่วยให้ประชาชนเข้าถึงบริการที่จำเป็น โดยไม่ต้องเผชิญภาระค่าใช้จ่ายจนกระทบต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจของครัวเรือน

กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ความสำเร็จของการลงทุนด้านสุขภาพจึงไม่ควรวัดจากจำนวนเงินที่ใช้ไปเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าเงินนั้นช่วยลดช่องว่างในการเข้าถึงบริการ ยกระดับคุณภาพการรักษา และทำให้ประชาชนมีสุขภาพที่ดีขึ้นได้มากน้อยเพียงใด

ภาคประชาสังคมต้องมีส่วนร่วมตั้งแต่กำหนดนโยบายจนถึงติดตามผล

นอกเหนือจากงบประมาณและการจัดสรรทรัพยากร อีกหนึ่งองค์ประกอบสำคัญของระบบสุขภาพที่ตอบโจทย์ประชาชน คือการเปิดพื้นที่ให้ภาคประชาสังคมและชุมชนมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย ไม่ใช่เพียงรับทราบนโยบายหลังจากที่การตัดสินใจเกิดขึ้นแล้ว

เหตุผลสำคัญคือ ผู้กำหนดนโยบายอาจมองเห็นภาพรวมของระบบ แต่คนในชุมชนและองค์กรภาคประชาสังคมมักใกล้ชิดกับปัญหาที่เกิดขึ้นจริง ไม่ว่าจะเป็นอุปสรรคในการเข้าถึงบริการ ความไม่สะดวกในการเดินทางไปโรงพยาบาล ข้อจำกัดด้านภาษา หรือความต้องการเฉพาะของกลุ่มประชากรที่อาจไม่ถูกสะท้อนผ่านข้อมูลระดับประเทศเพียงอย่างเดียว

การมีส่วนร่วมจึงควรครอบคลุมตั้งแต่การระบุปัญหาและกำหนดลำดับความสำคัญ การออกแบบมาตรการและการใช้เงินทุน ไปจนถึงการติดตามประเมินผลและตรวจสอบการทำงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้เสียงของประชาชนสามารถส่งผลต่อการตัดสินใจได้จริง

อย่างไรก็ตาม การเปิดรับฟังความคิดเห็นเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากข้อเสนอของประชาชนไม่สามารถเชื่อมโยงไปสู่กระบวนการตัดสินใจได้ ภาคประชาสังคมจึงจำเป็นต้องมีช่องทางเข้าถึงข้อมูล มีโอกาสเข้าร่วมในกระบวนการอย่างต่อเนื่อง และสามารถติดตามได้ว่าข้อเสนอที่ส่งไปได้รับการพิจารณาอย่างไร

ในมุมของการเงินด้านสุขภาพ การมีส่วนร่วมยังช่วยให้การจัดสรรทรัพยากรสะท้อนความจำเป็นของประชาชนได้ดีขึ้น เพราะงบประมาณที่มีประสิทธิภาพไม่ได้หมายถึงการใช้เงินให้น้อยที่สุดเท่านั้น แต่หมายถึงการใช้เงินให้ตรงกับปัญหา และทำให้คนที่ต้องการความช่วยเหลือได้รับบริการอย่างเหมาะสม

แนวคิดนี้จึงเชื่อมโยงการบริหารงบประมาณเข้ากับความโปร่งใสและความรับผิดชอบต่อสาธารณะ ระบบสุขภาพที่ยั่งยืนไม่ได้ต้องการเพียงแหล่งเงินทุนที่มั่นคง แต่ยังต้องมีประชาชนที่สามารถมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางและตรวจสอบได้ว่าเงินเหล่านั้นสร้างประโยชน์ให้ใครบ้าง

จากหลักคิดระดับโลก สู่คำถามต่อกองทุนประกันสังคมไทย

เมื่อย้อนกลับมามองประเทศไทย คำถามเรื่องการมีส่วนร่วมและความรับผิดชอบต่อเงินที่ใช้ดูแลประชาชนไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะระบบสาธารณสุข แต่ยังเกี่ยวข้องกับระบบหลักประกันทางสังคมที่คนจำนวนมากต้องพึ่งพาในช่วงเวลาสำคัญของชีวิต

กองทุนประกันสังคมเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด เพราะเงินสมทบมาจากทั้งผู้ประกันตน นายจ้าง และภาครัฐ ขณะที่การกำหนดนโยบาย สิทธิประโยชน์ และการบริหารเงินกองทุนล้วนส่งผลต่อผู้ประกันตนจำนวนมาก การเลือกตั้งคณะกรรมการประกันสังคมเมื่อวันที่ 11 ตุลาคม 2026 จึงเป็นอีกหนึ่งช่องทางที่ผู้ประกันตนใช้เลือกตัวแทนเข้าไปมีส่วนร่วมในกระบวนการกำกับดูแลกองทุน

แต่การมีตัวแทนเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากประชาชนไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลที่จำเป็น หรือไม่เห็นความชัดเจนว่าการตัดสินใจเกี่ยวกับเงินกองทุนคำนึงถึงประโยชน์ของสมาชิกอย่างไร คำถามเรื่องความโปร่งใส การเปิดเผยข้อมูล และช่องทางตรวจสอบจึงยังเป็นหัวใจสำคัญของการสร้างความเชื่อมั่น

บทเรียนจากเวที IMF–World Bank ไม่ได้หมายความว่าธนาคารโลกกำลังชี้ข้อบกพร่องของกองทุนประกันสังคมไทยโดยตรง แต่ช่วยให้เห็นหลักการร่วมที่สำคัญว่า ระบบที่ใช้เงินเพื่อดูแลประชาชนควรมีเป้าหมายชัดเจน จัดสรรทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ เปิดพื้นที่ให้ผู้ได้รับผลกระทบมีส่วนร่วม และสามารถอธิบายต่อสาธารณะได้ว่าการตัดสินใจต่าง ๆ เกิดขึ้นบนพื้นฐานใด

ท้ายที่สุด ไม่ว่าจะเป็นงบประมาณด้านสุขภาพหรือเงินในกองทุนประกันสังคม ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่เพียงว่าเงินมีจำนวนเท่าไร แต่อยู่ที่ว่าเงินเหล่านั้นถูกนำไปใช้เพื่อใคร ประชาชนมีสิทธิมีเสียงในกระบวนการมากน้อยเพียงใด และมีระบบตรวจสอบที่ทำให้ผู้บริหารเงินต้องรับผิดชอบต่อเจ้าของเงินหรือไม่