Water of Life จากแอมะซอนถึงโขง เปิดพลังเรื่องเล่าเชื่อมคนกับธรรมชาติ

แม่น้ำหล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนมาหลายชั่วอายุคน เป็นทั้งแหล่งน้ำ เส้นทางสัญจร และพื้นที่ที่เชื่อมโยงชุมชนเข้าหากัน ความผูกพันกับสายน้ำยังปรากฏอยู่ในความทรงจำ ความเชื่อ และภูมิปัญญาที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น การทำความเข้าใจอนาคตของแม่น้ำจึงต้องรับฟังประสบการณ์ของผู้คนที่อยู่ร่วมกับน้ำมาอย่างยาวนานด้วย

ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสายน้ำเป็นประเด็นหลักของเวทีเสวนา “Water of Life: Impact Storytelling From the Amazon to the Mekong” โดย National Geographic ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) เมื่อวันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ณ SX Grand Plenary Hall ชั้น G ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ ซึ่งนำเรื่องราวจากลุ่มน้ำแอมะซอนและลุ่มน้ำโขงมาสำรวจความเชื่อมโยงระหว่างผืนแผ่นดิน ชุมชน และระบบนิเวศ

คุณ Melati Wijsen ผู้เป็น National Geographic Explorer และผู้ก่อตั้งแพลตฟอร์มการเรียนรู้สำหรับเยาวชน Youthtopia รับหน้าที่ดำเนินรายการ โดยเปิดประเด็นถึงความผูกพันระหว่างผู้คนกับสายน้ำที่เชื่อมโยงข้ามพรมแดนและสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น พร้อมชวนตั้งคำถามว่า การเล่าเรื่องจะช่วยให้ผู้ชมมองเห็น ได้ยิน และรู้สึกถึงชีวิตของผู้คนและธรรมชาติ จนนำไปสู่ความเปลี่ยนแปลงได้อย่างไร

นักเล่าเรื่อง ช่างภาพ ศิลปิน และภูมิสถาปนิกบนเวทีร่วมถ่ายทอดแนวทางที่ผสานวิทยาศาสตร์เข้ากับเรื่องราวของชุมชนและภูมิปัญญาบรรพบุรุษ โดยใช้ภาพ เสียง กลิ่น และงานออกแบบเป็นสื่อให้ผู้ชมได้สัมผัสความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติในหลากหลายมิติ

เรื่องราวเหล่านี้พาผู้ชมเดินทางตั้งแต่การล่องเรือสำรวจชีวิตผู้คนในแอมะซอน การถ่ายทอดความทรงจำผ่านกลิ่นและเสียงดนตรี ไปจนถึงการศึกษาสระน้ำในวัดที่เป็นทั้งแหล่งน้ำและพื้นที่พบปะของชุมชนลุ่มน้ำโขง นอกจากนี้ ยังมีการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับกระเบนราหู ซึ่งสะท้อนว่าประสบการณ์ตรงในการสัมผัสธรรมชาติอาจเปลี่ยนวิธีที่ผู้คนมองโลกและสิ่งมีชีวิตอื่นได้

หัวใจของการสนทนาอยู่ที่การรับฟังทั้งเสียงของธรรมชาติและเสียงของผู้คน เพื่อทำความเข้าใจว่ามนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศอย่างไร รวมถึงการเปิดพื้นที่ให้ชุมชนได้ถ่ายทอดความรู้และเรื่องราวด้วยตนเอง การนำภูมิปัญญาที่สืบทอดจากบรรพบุรุษมาเชื่อมโยงกับบริบทปัจจุบันจึงเป็นประเด็นสำคัญที่เวทีชวนคิดต่อว่า เรื่องเล่าเหล่านี้จะช่วยเผยให้เห็นประวัติศาสตร์ที่มีร่วมกัน และนำไปสู่แนวทางอยู่ร่วมกับธรรมชาติท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงในอนาคตได้อย่างไร

มองโลกที่เชื่อมโยงกัน ผ่านฝุ่น ไอน้ำ และเรื่องเล่า

คุณ Claudi Carreras ภัณฑารักษ์อิสระ บรรณาธิการ และผู้ขับเคลื่อนงานวัฒนธรรมจากประเทศสเปน ผู้มีประสบการณ์ทำงานเชื่อมเรื่องราวของชุมชนมาตลอด 2 ทศวรรษ ชวนผู้ชมเริ่มต้นการเดินทางด้วยการมองโลกจากอวกาศ ก่อนพาลงไปสำรวจชีวิตของผู้คนในแอมะซอนและลุ่มน้ำโขง เพื่อให้เห็นว่าพื้นที่ซึ่งอยู่ห่างไกลกันมีความสัมพันธ์ถึงกันอย่างไร

บนภาพที่เขานำมาแสดง อนุภาคสีเหลืองแทนฝุ่นจากทะเลทรายซาฮาราในแอฟริกาที่เดินทางไปช่วยหล่อเลี้ยงผืนดินในแอมะซอน ส่วนสีน้ำเงินคืออนุภาคเกลือทะเลที่เคลื่อนตัวอยู่ในบรรยากาศ และสีขาวคือมลพิษจากการเผาในประเทศต่าง ๆ ภาพเหล่านี้ทำให้เห็นความเชื่อมโยงระหว่างทะเลทราย ป่าฝน ทะเล และอากาศที่ห่อหุ้มโลก ผ่านสิ่งเล็ก ๆ ที่เดินทางจากพื้นที่หนึ่งไปสู่อีกพื้นที่หนึ่ง

คุณ Claudi ขยายภาพความสัมพันธ์นี้ผ่านแผนที่ 3 ชุด ซึ่งช่วยให้ผู้ชมมองเห็นกระบวนการที่เกิดขึ้นในบรรยากาศจากคนละมุม ได้แก่

• แผนที่มลพิษ แสดงการกระจายตัวของมลพิษ โดยเขาชี้ให้เห็นมลพิษจำนวนมากทางตอนเหนือของโลก และผลที่มีต่อบรรยากาศ
• แผนที่การดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ เขาอธิบายว่าภาพแสดงบทบาทของป่าฝน ทั้งแอมะซอน ลุ่มน้ำคองโก และลุ่มน้ำโขง ในการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ตลอดปี พร้อมเปรียบเทียบกับพื้นที่ทางตอนเหนือที่เห็นการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์และการผลิตออกซิเจนในช่วงฤดูร้อน
• แผนที่ “แม่น้ำลอยฟ้า” แสดงไอน้ำจากผืนดิน โดยเฉพาะต้นไม้ในป่าฝน ที่ขึ้นสู่บรรยากาศและเคลื่อนตัวไปยังพื้นที่ต่าง ๆ ชวนให้มองเห็นการเดินทางของน้ำที่เกิดขึ้นเหนือผิวโลก

แผนที่แม่น้ำลอยฟ้าเป็นภาพที่คุณ Claudi ให้ความสนใจเป็นพิเศษ เขาเชื่อมการเดินทางของไอน้ำเข้ากับเทือกเขาแอนดีสและการเกิดฝนในพื้นที่ เพื่อชวนให้เห็นว่าป่าฝน ความชื้นในบรรยากาศ และสายน้ำ เป็นส่วนที่สัมพันธ์กันอยู่ในระบบเดียว

จากอนุภาคที่เคลื่อนผ่านโลก คุณ Claudi ยังชวนผู้ชมกลับมามองเรื่องราวของมนุษย์ เขาเปรียบผู้คนแต่ละคนกับแสงเล็ก ๆ ที่มีทั้งเรื่องราวจากบรรพบุรุษและความรู้ที่ตนเองสั่งสมมา เมื่อมองผู้คนร่วมกัน จึงเห็นแสงนับล้านดวงและเรื่องเล่านับล้านเรื่องที่รอการถ่ายทอด การเล่าเรื่องจึงเป็นโอกาสให้ประสบการณ์เหล่านี้ปรากฏ และทำให้ผู้คนมองเห็นความเชื่อมโยงระหว่างชีวิตของตนเองกับโลกที่อยู่ร่วมกัน

แอมะซอนในมุมที่มีทั้งป่า เมือง และชีวิตผู้คน

จากภาพระดับโลก คุณ Claudi พาผู้ฟังลงมาสำรวจแอมะซอน โดยเริ่มจากการชวนทุกคนหลับตาและนึกถึงภาพแรกที่ปรากฏเมื่อได้ยินชื่อพื้นที่แห่งนี้ ภาพในความคิดอาจเป็นผืนป่า แม่น้ำ ชุมชนดั้งเดิม หรือปัญหามลพิษ ก่อนที่คุณ Claudi จะนำภาพจากประสบการณ์เดินทางของตนเองมาเปิดให้เห็นชีวิตอีกหลายด้านของแอมะซอน

การเดินทางครั้งนี้ใช้เวลาราว 2 ปี โดยคุณ Claudi ร่วมเดินทางกับคุณ Andres Cardona ช่างภาพและ National Geographic Explorer ผู้บันทึกภาพถ่ายและวิดีโอที่นำมาแสดงบนเวที และคุณ Joseph Zárate นักเขียน เพื่อเรียนรู้ชีวิตของชุมชน แลกเปลี่ยนความรู้ และรับฟังว่าผู้คนมองอนาคตของพื้นที่ตนเองอย่างไร

ภาพแรก ๆ ที่คุณ Claudi เลือกมาเล่าคือเรือที่มีเปลญวนสำหรับผู้โดยสาร ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์เดินทางด้วยเรือทั้งขนาดใหญ่และเล็กผ่านพื้นที่แอมะซอนเป็นระยะทางเกือบ 7,000 กิโลเมตร ระหว่างทาง ทีมได้พูดคุยกับผู้คนมากกว่า 300 คน โดยตั้งใจเรียนรู้จากประสบการณ์ของคนในพื้นที่ และร่วมกันคิดถึงสิ่งที่มีความหมายต่ออนาคตของชุมชน

ตามข้อมูลที่คุณ Claudi นำเสนอ แอมะซอนมีพื้นที่มากกว่า 7 ล้านตารางกิโลเมตร และมีประชากรมากกว่า 40 ล้านคน ภายในพื้นที่จึงมีทั้งป่าฝน ชุมชนหลากหลายวัฒนธรรม และเมืองใหญ่กว่าเมืองมาเนาส์ ซึ่งมีประชากรมากกว่า 2 ล้านคน การเดินทางของทีมจึงครอบคลุมทั้งความหลากหลายของธรรมชาติและชีวิตผู้คนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เดียวกัน

จุดเริ่มต้นของการเดินทางอยู่ในพื้นที่ปาราโม (Páramo) ของโคลอมเบีย บนแนวเทือกเขาแอนดีส ซึ่งคุณ Claudi อธิบายว่าเป็นพื้นที่สูงที่เมฆเคลื่อนมาถึงและปกคลุมอยู่ ความหนาวเย็นและความชื้นที่สัมผัสได้ทั่วร่างกาย ทำให้เขากลับมาคิดถึงน้ำที่อยู่ทั้งรอบตัวและภายในตัวมนุษย์เอง

คุณ Claudi เล่าว่า ขณะอยู่ท่ามกลางความชื้นของป่า เขานึกถึงวันที่ชีวิตสิ้นสุดลงและน้ำในร่างกายกลับคืนสู่ธรรมชาติ ความชื้นที่สัมผัสอยู่จึงทำให้รู้สึกเชื่อมโยงกับทั้งพืช สัตว์ และบรรพบุรุษ เป็นประสบการณ์ที่ทำให้รับรู้ว่ามนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศเดียวกัน และเปลี่ยนวิธีที่เขามองความสำคัญของน้ำ

อีกภาพที่มีความหมายคือจุดบรรจบของแม่น้ำบริเวณมาเนาส์ ซึ่งสายน้ำไหลมาพบกันแต่ยังไม่ผสมกันในช่วงหนึ่ง คุณ Claudi เชื่อมภาพนี้กับลักษณะของแอมะซอนที่รับลำน้ำสาขาจากหลายประเทศ และมองพื้นที่แห่งนี้เป็นจุดพบกันของทั้งสายน้ำ ผู้คน วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์

การพบปะผู้คนระหว่างทางยังทำให้เขาคิดถึงความหมายของการเป็นคนแอมะซอน ซึ่งต้องอยู่กับผลกระทบจากประวัติศาสตร์อาณานิคม การนำทรัพยากรออกไปใช้ และปัญหาเชิงโครงสร้าง ขณะเดียวกัน พื้นที่ยังเผชิญปัญหาจากการทำเหมืองและการสกัดน้ำมัน โดยมีชุมชนเป็นผู้ปกป้องถิ่นอาศัยของตน ประสบการณ์เหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เขาเลือกทำงานร่วมกับคนในชุมชน

คุณ Claudi ยังชวนทบทวนภาพจำของแอมะซอนในฐานะป่าที่ปราศจากบทบาทของมนุษย์ โดยอธิบายว่าผู้คนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่มีส่วนดูแล จัดการ และใช้ประโยชน์จากผืนป่ามาอย่างยาวนาน เขาจึงเปรียบแอมะซอนกับสวนขนาดใหญ่ที่มีความรู้ของชุมชนเป็นส่วนหนึ่งของการก่อรูปภูมิทัศน์

ตัวอย่างที่คุณ Claudi ยกขึ้นมาคือการใช้ประโยชน์จากต้นไม้และพืชที่มีอยู่ในพื้นที่ ตลอดจน “ดินดำ” ที่มีความอุดมสมบูรณ์และถูกใช้เพื่อการเพาะปลูก สิ่งเหล่านี้สะท้อนความรู้ในการอยู่ร่วมกับผืนดิน ซึ่งเป็นบทเรียนที่ทีมได้เรียนรู้จากชุมชนระหว่างการเดินทาง

แนวคิดนี้เชื่อมกับคำอธิบายของคุณ Andres ต่อคำว่า Ancestral Futures หรือการนำความรู้ที่สืบทอดจากบรรพบุรุษมาร่วมสร้างอนาคต เขามองว่าชุมชนดั้งเดิมในแอมะซอนและลุ่มน้ำโขงมีองค์ความรู้สำคัญที่ผู้คนควรกลับไปเรียนรู้ โดยเฉพาะวิธีมองมนุษย์ในฐานะส่วนหนึ่งของแม่น้ำ สถานที่ และสิ่งแวดล้อม ความรู้นี้ช่วยให้ผู้คนกลับมาทบทวนวิธีคิดที่วางมนุษย์ไว้เป็นศูนย์กลาง และเรียนรู้ความสัมพันธ์กับธรรมชาติผ่านมุมมองของชุมชน

คุณ Andres ซึ่งเกิดในแอมะซอน ยกตัวอย่างความคุ้นเคยของตนเองกับการลงว่ายน้ำในแม่น้ำทุกสัปดาห์ เมื่อเดินทางมาลุ่มน้ำโขงแล้วไม่ได้เห็นผู้คนว่ายน้ำอย่างที่คุ้นเคย เขาจึงรู้สึกประหลาดใจ เรื่องเล่านี้เป็นตัวอย่างของความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับแม่น้ำที่เขาได้พบจากการเดินทางข้ามพื้นที่

ในมุมมองของคุณ Andres การเรียนรู้ภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษเป็นกุญแจให้ผู้คนเชื่อมโยงกับสิ่งแวดล้อมอีกครั้ง และนำความเข้าใจเหล่านั้นมาใช้เป็นเครื่องมือร่วมสร้างอนาคตที่ดีขึ้น

ให้ชุมชนเล่าเรื่องตนเอง ผ่านความทรงจำและกลิ่น

ในช่วง 3-4 ปีที่ผ่านมา ทีมงานได้ทำงานร่วมกับชุมชนแอมะซอนมากกว่า 30 แห่ง โดยชวนคนในพื้นที่สร้างและถ่ายทอดเรื่องราวของตนเองผ่านวิธีการที่หลากหลาย พร้อมร่วมกันจินตนาการถึงอนาคต คุณ Claudi มองว่าหัวใจของการทำงานนี้อยู่ที่การเรียนรู้จากผู้คนที่มีประสบการณ์ดูแลผืนดินและระบบนิเวศมาอย่างยาวนาน

เขาย้ำว่าทีมได้เรียนรู้จากชุมชนมากกว่าสิ่งที่นำไปสอน เพราะชุมชนแอมะซอนยืนหยัดท่ามกลางแรงกดดันมาเป็นเวลากว่า 500 ปี พร้อมรักษาความรู้ในการจัดการผืนดินและดูแลระบบนิเวศไว้ สำหรับเขา บทเรียนเรื่องความยั่งยืนจึงอยู่ในวิธีที่ผู้คนเหล่านี้ใช้ชีวิตและอยู่ร่วมกับธรรมชาติ ซึ่งทีมต้องเข้าไปรับฟังและเรียนรู้

หนึ่งในวิธีเล่าเรื่องที่คุณ Claudi นำมาทดลองกับชุมชนคือการใช้ “กลิ่น” เป็นสื่อ โดยมีจุดตั้งต้นจากประสบการณ์ส่วนตัว เมื่อเขาเปิดกล่องที่เก็บเสื้อผ้าของคุณยายแล้วได้กลิ่นที่พาย้อนกลับไปสู่ความทรงจำเกี่ยวกับเธอ ประสบการณ์นั้นทำให้เขาสนใจว่ากลิ่นสามารถพาผู้คนกลับไปหาสถานที่ บุคคล และช่วงเวลาที่มีความหมายได้อย่างไร และจะนำมาใช้ถ่ายทอดเรื่องราวของชุมชนได้อย่างไร

กระบวนการ Smell Labs จึงชวนผู้เข้าร่วมสำรวจความทรงจำผ่านสิ่งใกล้ตัว ทั้งกลิ่นในวัยเด็ก กลิ่นบ้านของครอบครัว และกลิ่นของสวนที่คุ้นเคย ก่อนเชื่อมไปสู่คำถามเรื่องความฝันว่า “ความฝันของคนแอมะซอนมีกลิ่นอย่างไร”

เมื่อได้รับคำถาม ผู้เข้าร่วมออกไปค้นหากลิ่นในพื้นที่ และกลับมาพร้อมคำตอบที่แตกต่างกัน บางคนนึกถึงกลิ่นของพืชชนิดหนึ่ง บางคนเลือกกลิ่นควันไฟในบ้านแบบดั้งเดิมที่เรียกว่า maloca ขณะที่บางคนเชื่อมความฝันเข้ากับกลิ่นของครอบครัว กลิ่นที่แต่ละคนเลือกจึงผูกอยู่กับประสบการณ์และความรู้สึกของตนเอง

ทีมงานนำกลิ่นเหล่านี้มาทดลองสร้างน้ำหอม และกำลังทำงานร่วมกับชุมชนเพื่อต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ กระบวนการนี้เปิดให้คนในชุมชนเลือกสิ่งที่มีความหมายสำหรับตนเองมาถ่ายทอด โดยมีกลิ่นเป็นสื่อเชื่อมสถานที่ ความทรงจำ และความฝันเข้าด้วยกัน

สำหรับคุณ Claudi การเล่าเรื่องเช่นนี้ช่วยเปิดโอกาสให้ผู้ชมรับรู้เรื่องราวผ่านประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส เหมือนกับที่กลิ่นเสื้อผ้าของคุณยายเคยพาเขากลับไปหาความทรงจำ ผู้เข้าร่วมแต่ละคนก็สามารถใช้กลิ่นถ่ายทอดความผูกพันกับชีวิตและพื้นที่ของตนเองได้

เขายังนำภาพฝูงนกนับพันตัวมาเปรียบกับเรื่องราวและความทรงจำที่เดินทางข้ามพื้นที่ พร้อมชวนให้มองว่า แม้ประเทศต่าง ๆ จะมีพรมแดน แต่ความฝันสามารถเชื่อมถึงกันได้ การแลกเปลี่ยนเรื่องเล่าจึงเป็นพื้นที่ให้ผู้คนร่วมจินตนาการถึงอนาคตที่อยากสร้างไปด้วยกัน

เสียงดนตรีเชื่อมแอมะซอน แม่น้ำไนล์ และลุ่มน้ำโขง

อีกกระบวนการสำคัญคือ Sound Lab ซึ่งเปิดพื้นที่ให้นักดนตรีและคนในชุมชนทดลองสร้างสรรค์งานร่วมกัน โดยนำเสียงธรรมชาติ เครื่องดนตรีดั้งเดิม และประสบการณ์จากต่างวัฒนธรรมมาแลกเปลี่ยนกัน คุณ Claudi เล่าว่าทีมได้เชิญศิลปินจากไทยและแอฟริกาไปทำงานร่วมกับคนรุ่นใหม่และชนพื้นเมืองในแอมะซอน เพื่อเรียนรู้และสร้างผลงานร่วมกันผ่านดนตรี

สำหรับคุณ Claudi พลังของเสียงและดนตรีอยู่ที่ความสามารถในการเชื่อมเรื่องราว ชีวิต และประสบการณ์ของผู้คนเข้าหากัน โดยไม่จำเป็นต้องใช้ถ้อยคำ การทำงานร่วมกันจึงเปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมสื่อสารและเรียนรู้ความแตกต่างผ่านเสียงที่แต่ละคนนำมาสร้างสรรค์

บนเวที SX2026 ผู้ชมได้สัมผัสแนวทางนี้ผ่านการแสดงของคุณ นท พนายางกูร ศิลปินไทยและ National Geographic Explorer, คุณ Labdi Ommes นักดนตรี Orutu และ NEWF Fellow จากเคนยา และคุณ Dercio Muha Gomate นักดนตรี Mbira และ National Geographic Explorer จากโมซัมบิก โดยมีเสียงประกอบที่สร้างและบันทึกในแอมะซอนมาร่วมถ่ายทอดเรื่องราวผ่านการแสดง

คุณ Labdi ซึ่งเป็นนักร้องและนักแต่งเพลงที่ทำงานเผยแพร่วัฒนธรรมดนตรีแอฟริกา อธิบายว่า แม่น้ำและแหล่งน้ำมีบทบาทสำคัญต่อการย้ายถิ่นของมนุษย์ เมื่อผู้คนเดินทาง ความรู้ วัฒนธรรม และเครื่องดนตรีก็ถูกส่งต่อไปด้วย สายน้ำจึงมีส่วนต่อทั้งการเคลื่อนย้ายผู้คนและการสืบทอดวัฒนธรรม

เธอยกตัวอย่างชุมชน Luo ของตนเอง โดยอธิบายว่าชื่อ Luo มีความหมายเกี่ยวกับการติดตาม สอดคล้องกับการเดินทางของชุมชนตามแม่น้ำไนล์ ขณะที่ Orutu เป็นเครื่องสายเดี่ยวที่ใช้คันชัก ประกอบด้วยไม้ หนังตะกวด และเส้นใยพืช ซึ่งงานของเธอนำเสียงดั้งเดิมนี้มาเชื่อมกับดนตรีร่วมสมัย

คุณ Labdi ยังเล่าว่า ในอดีตผู้หญิงไม่ได้รับอนุญาตให้เล่น Orutu ซึ่งเธอมองว่าทำให้การรักษาและส่งต่อเครื่องดนตรีชนิดนี้ยากขึ้น การเข้ามามีบทบาทในฐานะผู้หญิงที่บุกเบิกการเล่น Orutu จึงเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามฟื้นฟูวัฒนธรรมและสืบทอดเสียงดนตรีดั้งเดิมนี้ต่อไป

ด้านคุณ Dercio นำเสียงมาใช้ถ่ายทอดความเปลี่ยนแปลงของภูมิทัศน์ในอุทยานแห่งชาติ ผ่านโครงการที่ได้รับทุนจาก National Geographic โดยชวนผู้ฟังเข้าไปสัมผัสพื้นที่ผ่านประสบการณ์ด้านเสียง ซึ่งมีน้ำเป็นส่วนสำคัญของเรื่องราว

เขามองว่าเสียงสามารถพาจินตนาการและความรู้สึกของผู้ฟังไปยังสถานที่หรือช่วงเวลาหนึ่งได้ เมื่อได้ยินเสียงบางอย่าง ภาพและความทรงจำก็มักปรากฏขึ้นในใจ สำหรับเขา เสียงจึงเก็บทั้งความทรงจำ ความตั้งใจ และวิธีทำความเข้าใจโลก การรับฟังอย่างใส่ใจช่วยให้ผู้คนรู้สึกเข้าไปอยู่ในเรื่องราว และเชื่อมโยงกับความรู้ที่ถ่ายทอดผ่านเสียงเหล่านั้นได้ลึกขึ้น

สำหรับคุณนท โครงการ The Last River Echoes ซึ่งได้รับทุนจาก National Geographic Society มุ่งติดตามและถ่ายทอดเรื่องราวการลดจำนวนของโลมาอิรวดีผ่านสื่อหลายรูปแบบ โดยมีเป้าหมายสำคัญคือการเชื่อมผู้คนกลับเข้าหาธรรมชาติ

คุณนทเล่าว่า ทุกครั้งที่ได้ยินเสียงที่บันทึกจากแอมะซอน เธอยังคงรู้สึกถึงความมหัศจรรย์ของธรรมชาติ พร้อมยกตัวอย่างการสื่อสารของสิ่งมีชีวิต ทั้งเสียงเรียกของโลมาและบทเพลงของวาฬที่เดินทางได้ไกลและมีสำเนียงแตกต่างกัน สิ่งเหล่านี้ทำให้เธอรู้สึกว่าโลกมีความน่าทึ่งอีกมากที่มนุษย์อาจมองข้าม

เธอหวังว่าเสียงจะช่วยให้ผู้ฟังกลับมารู้สึกถึงความมหัศจรรย์นั้น และตกหลุมรักธรรมชาติอีกครั้ง เพราะความรักและความผูกพันสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของความต้องการปกป้องสิ่งที่อยู่รอบตัว ดังที่เธอกล่าวว่า “เมื่อเรารักบางสิ่ง เราก็อยากปกป้องสิ่งนั้น”

ด้านคุณ Rachael Strecher รองประธานฝ่ายการเล่าเรื่องแห่ง National Geographic Society ผู้ดำเนินการเสวนา มองว่านี่คือพลังของเรื่องเล่าที่สร้างความเชื่อมโยงได้ทั้งข้ามวัฒนธรรม ข้ามชนิดพันธุ์ และข้ามช่วงเวลา เธอยกตัวอย่างว่า การได้เข้าใจว่าโลมามีชื่อเรียกกันช่วยให้มนุษย์พัฒนาความเข้าอกเข้าใจต่อสิ่งมีชีวิตชนิดนี้ได้มากขึ้น เช่นเดียวกับงานของศิลปินบนเวทีที่เปิดให้ผู้ชมเข้าถึงประสบการณ์ของชีวิตอื่นผ่านเสียงและดนตรี

จากประสบการณ์แอมะซอน สู่การรับฟังชุมชนลุ่มน้ำโขง

ประสบการณ์ทำงานกับชุมชนในแอมะซอนยังถูกต่อยอดมาสู่ลุ่มน้ำโขง โดยคุณ Claudi ระบุว่า ความร่วมมือระหว่าง National Geographic กับไทยเบฟเปิดโอกาสให้ทีมเริ่มทำงานร่วมกับผู้คนในพื้นที่ ซึ่งมีทั้งความหลากหลายทางชีวภาพ ภาษา และวัฒนธรรมให้เข้าไปเรียนรู้

ตามข้อมูลที่คุณ Claudi นำเสนอบนเวที ลุ่มน้ำโขงมีพื้นที่เกือบ 800,000 ตารางกิโลเมตร แม่น้ำมีความยาวมากกว่า 4,900 กิโลเมตร เชื่อมโยง 6 ประเทศ และมีประชากรราว 70 ล้านคน สายน้ำแห่งนี้จึงเชื่อมทั้งพื้นที่ธรรมชาติ เมือง และชุมชนที่มีวิถีชีวิตแตกต่างกัน

คุณ Claudi ยังยกตัวเลขกลุ่มชาติพันธุ์มากกว่า 329 กลุ่ม ภาษามากกว่า 410 ภาษา และปลามากกว่า 1,100 ชนิด เพื่อสะท้อนความหลากหลายที่ดำรงอยู่ร่วมกันในพื้นที่ลุ่มน้ำ การทำความเข้าใจเรื่องราวของแม่น้ำโขงจึงต้องรับฟังผู้คนที่มีภาษาและประสบการณ์แตกต่างกันด้วย

สำหรับคุณ Claudi ภาษาแต่ละภาษามีเรื่องราวของชุมชนอยู่ภายใน การทำงานกับคนในพื้นที่จึงให้ความสำคัญกับการสื่อสารในภาษาของพวกเขา พร้อมเรียนรู้ว่าผู้คนเหล่านี้เป็นใคร ต้องการอะไร และอยากทำสิ่งใด เพื่อให้เรื่องเล่าเกิดจากมุมมองและความต้องการของชุมชนเอง

เขาเล่าว่า ทีมใช้เวลาในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงมาแล้วมากกว่า 6 เดือน ทำให้ได้เรียนรู้ทั้งประเด็นเขื่อน มลพิษ และสถานที่งดงามอีกหลายแห่งที่ผู้คนสามารถทำความรู้จักได้ ขณะเดียวกัน ทีมยังอยู่ระหว่างจัดตั้งทีมและวางกระบวนการรับฟัง เพื่อทำความเข้าใจเรื่องราวของแต่ละชุมชนให้มากขึ้น

คุณ Claudi ย้ำว่าการเดินทางครั้งนี้เพิ่งเริ่มต้น ทีมกำลังทำความรู้จักผู้คนและฟังว่าชุมชนอยากพัฒนาโครงการอะไร โดยวางแผนใช้เวลาอีก 2 ปีทำงานและสร้างสรรค์โครงการร่วมกัน พร้อมเชิญ Explorers มากกว่า 10 คนมาร่วมทำงานกับชุมชน ก่อนนำเสนอผลงานในระยะต่อไปของโครงการ

หนึ่งในแผนงานที่กำลังจะเกิดขึ้นคือ Sound Lab ในจังหวัดศรีสะเกษ โดยคุณนทเปิดเผยบนเวทีว่าทีมเตรียมเดินทางไปทำงานในวันถัดจากการเสวนา ร่วมกับคนในพื้นที่ 11 คนที่ได้รับการคัดเลือกโดย TCDC ศรีสะเกษ ทั้งผู้ทำงานสร้างสรรค์ คนทำภาพยนตร์ และนักดนตรี ซึ่งมีผู้เข้าร่วมอายุน้อยเพียง 14 ปี

กิจกรรมจะชวนผู้เข้าร่วมสำรวจว่า “ความฝันของแม่น้ำโขง” ถ่ายทอดผ่านเสียงได้อย่างไร โดยนำเครื่องดนตรีท้องถิ่น เช่น แคนและพิณ มาร่วมทดลองสร้างสรรค์งาน เพื่อแลกเปลี่ยนความรู้และค้นหาความสามารถเฉพาะตัวของแต่ละคน

คุณนทอธิบายว่า Sound Lab เป็นเสมือนห้องทดลองที่นักดนตรีสามารถลองสิ่งใหม่ได้อย่างเต็มที่ พร้อมเรียนรู้จุดแข็งของผู้ร่วมงาน การสร้างงานร่วมกันจึงเป็นโอกาสให้แต่ละคนได้แบ่งปันความถนัด สนับสนุนกัน และนำความรู้กับประสบการณ์ที่แตกต่างมาร่วมสร้างเรื่องเล่าผ่านเสียง

‘สระน้ำในวัด’ ภูมิปัญญารับมือน้ำท่วมและฤดูแล้ง

ความรู้ที่สืบทอดในชุมชนยังเป็นหัวใจของโครงการ What the Water Remembers ของคุณ Tami Banh ภูมิสถาปนิกและนักการศึกษาชาวอเมริกันเชื้อสายเวียดนาม ซึ่งทำงานอยู่ในนิวยอร์ก และเป็น National Geographic Explorer ที่เริ่มโครงการผ่านความร่วมมือกับไทยเบฟ

โครงการมุ่งศึกษาชุมชนเขมรในพื้นที่ชายฝั่งสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงทางตอนใต้ของเวียดนาม ซึ่งต้องรับมือกับสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกันตามฤดูกาล ทั้งน้ำท่วมในช่วงมรสุมและน้ำเค็มรุกเข้ามาในฤดูแล้ง

คุณ Tami อธิบายว่า ชุมชนได้พัฒนาวิธีจัดการภูมิทัศน์เพื่ออยู่ร่วมกับความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มาหลายรุ่น โดยหนึ่งในพื้นที่สำคัญคือสระน้ำภายในวัด ซึ่งรองรับน้ำฝนและมีบทบาทหลายด้านพร้อมกัน ได้แก่

• แหล่งน้ำสำหรับการใช้ชีวิต เก็บน้ำฝนไว้ใช้ในวัดและสนับสนุนชุมชนในฤดูแล้ง
• พื้นที่ทางศาสนาและจิตวิญญาณ เชื่อมโยงกับการใช้น้ำในวัดและพิธีกรรม
• พื้นที่ของระบบนิเวศ เป็นแหล่งที่ปลาและนกสามารถอาศัยอยู่ได้
• พื้นที่พบปะของชุมชน เปิดให้ผู้คนและเพื่อนบ้านเข้ามารวมตัวกัน

สระน้ำเหล่านี้จึงมีคุณค่าทั้งในฐานะโครงสร้างพื้นฐาน แหล่งหล่อเลี้ยงชีวิต และพื้นที่ทางวัฒนธรรม โครงการของเธอจะใช้ภาพวาด แผนที่ ภาพยนตร์ และภาพถ่าย บันทึกวิธีที่ชุมชนอยู่ร่วมกับสภาพแวดล้อม โดยทำงานร่วมกับพระสงฆ์ ผู้อยู่อาศัย และนักวิจัย ก่อนนำความรู้กลับมาแบ่งปันเพื่อร่วมคิดถึงอนาคต

สำหรับคุณ Tami ความสัมพันธ์กับน้ำยังปรากฏผ่านความเชื่อในภูมิภาค เธอยกตัวอย่างการนับถือพญานาคในลาว ไทย และกัมพูชา ในฐานะผู้ปกปักรักษาสายน้ำ ตลอดจนการถวายอาหารแก่เทพแห่งแม่น้ำในคืนวันเพ็ญของเจ้าของเรือและชาวประมงในเวียดนามตอนใต้

ในวิธีมองเช่นนี้ แม่น้ำเป็นสิ่งที่มีชีวิต มีความสัมพันธ์กับผู้คน และเป็นผู้ดูแลชุมชน ความเชื่อจึงเป็นส่วนหนึ่งของวิธีที่ผู้คนทำความเข้าใจและปฏิบัติต่อสายน้ำ

คุณ Tami ยังชี้ให้เห็นวิธีมองสายน้ำที่ดำรงอยู่ควบคู่กัน ด้านหนึ่ง น้ำมีความศักดิ์สิทธิ์และเป็นส่วนหนึ่งของความสัมพันธ์ในชุมชน อีกด้านหนึ่ง แม่น้ำถูกประเมินผ่าน GDP ไฟฟ้าในหน่วยกิโลวัตต์ หรือผลผลิตข้าวในหน่วยตัน เธอยกตัวอย่างการสร้างเขื่อนเพื่อผลิตไฟฟ้า และคันกั้นน้ำเพื่อกันน้ำท่วมและเพิ่มการเพาะปลูกอีกหนึ่งฤดู

คำถามที่เธอสนใจคือ ผู้คนจะอยู่กับวิธีคิดเหล่านี้ร่วมกันอย่างไร โดยมองว่าสระน้ำในวัดอาจให้คำตอบบางส่วน เพราะทำหน้าที่รองรับความต้องการใช้น้ำ ขณะเดียวกันก็รักษาความสัมพันธ์ระหว่างชุมชน ความเชื่อ และระบบนิเวศไว้ในพื้นที่เดียว

คุณ Tami จึงมองธรรมชาติกับวัฒนธรรมเป็นสิ่งที่สัมพันธ์และประกอบกันอยู่ในชีวิตประจำวัน การศึกษาสระน้ำในวัดเป็นการบันทึกทั้งวิธีจัดการน้ำและความสัมพันธ์ที่ทำให้พื้นที่แห่งหนึ่งดำรงความสำคัญต่อผู้คน

กระเบนราหู กับคำถามว่ามนุษย์สัมพันธ์กับธรรมชาติอย่างไร

อีกโครงการบนเวทีขยายประเด็นจากชุมชนริมสายน้ำไปสู่ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสัตว์ทะเล โดย คุณ Laurel Chor นักข่าวอิสระ ช่างภาพ ผู้สร้างภาพยนตร์สารคดี และ National Geographic Explorer จากฮ่องกง ผู้มีประสบการณ์รายงานข่าวใน 35 ประเทศ กำลังศึกษาว่ากระเบนราหูเข้ามามีบทบาทในจินตนาการและประสบการณ์ของมนุษย์อย่างไร

คุณ Laurel เล่าว่า ในอดีตมนุษย์กับกระเบนราหูส่วนใหญ่ไม่ได้มีปฏิสัมพันธ์กันมากนัก แม้จะมีชุมชนชายฝั่งและชุมชนดั้งเดิมบางแห่งที่มีความสัมพันธ์กับสัตว์ชนิดนี้อยู่แล้ว

คุณ Laurel อธิบายว่า ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีถ่ายภาพใต้น้ำและการขยายตัวของการท่องเที่ยวใต้น้ำในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา ทำให้ผู้คนมีปฏิสัมพันธ์กับกระเบนราหูมากขึ้น ทั้งการพบเห็นในธรรมชาติและการนำรูปร่างหรือแนวคิดที่เกี่ยวข้องไปใช้ในศิลปะ การออกแบบ วิศวกรรม และคอมพิวเตอร์

ตัวอย่างหนึ่งที่เธอยกขึ้นมาคือ Manta Ray Foraging Algorithm ซึ่งนักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์ใช้แก้ปัญหาเชิงพื้นที่ที่ซับซ้อน สะท้อนว่าความสนใจที่มนุษย์มีต่อกระเบนราหูขยายไปถึงการนำแนวคิดไปใช้ในสาขาอื่น

สิ่งที่เธอสนใจเป็นพิเศษคือประสบการณ์ของผู้คนเมื่ออยู่ในน้ำร่วมกับกระเบนราหู ซึ่งอาจทำให้รู้สึกก้าวพ้นความหมกมุ่นอยู่กับตนเอง และเชื่อมโยงกับบางสิ่งที่ใหญ่กว่า เธอมองว่าประสบการณ์เช่นนี้มีสิ่งให้เรียนรู้เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของมนุษย์กับธรรมชาติ

การทำงานยังทำให้คุณ Laurel ตระหนักว่า วัฒนธรรมและสภาพแวดล้อมที่ผู้คนเติบโตขึ้นมามีอิทธิพลต่อวิธีมองธรรมชาติ โดยเฉพาะชีวิตในเมืองใหญ่ซึ่งอาจทำให้ความรู้สึกเชื่อมโยงกับธรรมชาติห่างออกไป การมีโอกาสเข้าไปสัมผัสธรรมชาติจึงช่วยให้ผู้คนกลับมาตระหนักว่าตนเองเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่มีสิ่งมีชีวิตอื่นอยู่ร่วมกัน

ขณะเดียวกัน โครงการของเธอยังพยายามคำนึงถึงกระเบนราหูในฐานะสิ่งมีชีวิตที่มีความต้องการของตนเอง โดยตั้งคำถามด้วยว่าสัตว์ได้รับอะไรจากการมีปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์ เพื่อให้เรื่องเล่าครอบคลุมมากกว่าประสบการณ์ของผู้เข้าไปชมธรรมชาติ

คุณ Laurel ยังเล่าถึงความผูกพันกับชายหาดแห่งหนึ่งในคอสตาริกา ซึ่งเป็นสถานที่ที่เธอเรียนโต้คลื่น การได้กลับไปยังพื้นที่เดิมเป็นประจำทำให้เห็นสันทรายที่เปลี่ยนไปหลังน้ำขึ้นลงหรือพายุ และค่อย ๆ รู้จักลักษณะของคลื่น ประสบการณ์นี้ทำให้เธอได้พัฒนาความใกล้ชิดกับผืนน้ำผ่านการสังเกตในชีวิตประจำวัน

การเล่าเรื่องที่เริ่มจากการฟัง และให้ชุมชนเป็นผู้ถ่ายทอด

คุณ Rachael อธิบายว่า ชุมชน National Geographic Explorers ประกอบด้วยทั้งนักวิทยาศาสตร์ นักเล่าเรื่อง และนักการศึกษาที่ได้รับทุนหรือรางวัลจากองค์กร แล้วนำความสามารถของตนไปพัฒนาโครงการและถ่ายทอดความรู้ในรูปแบบต่าง ๆ ครอบคลุมตั้งแต่งานเสียง ภาพถ่าย งานเขียน และภาพยนตร์ ไปจนถึงการศึกษา

เธอตั้งข้อสังเกตว่า เรื่องเล่าด้านการอนุรักษ์มักถูกวางอยู่ในกรอบคนดีและคนร้าย หรือธรรมชาติบริสุทธิ์กับพื้นที่ที่ถูกทำลาย ขณะที่โครงการของคุณ Laurel และคุณ Tami เปิดให้เห็นความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนกว่า ทั้งวิถีชีวิต วัฒนธรรม อาหาร และความต้องการของผู้คน คำถามสำคัญจึงเป็นวิธีเล่าเรื่องอย่างเข้าอกเข้าใจและไม่ด่วนตัดสิน

คุณ Laurel มองว่าการเป็นนักสำรวจคือการขยายวิธีมองและทำความเข้าใจโลก ผ่านการเรียนรู้จากประสบการณ์และมุมมองของผู้อื่น โดยการทำงานกับชุมชนต้องเริ่มจากความถ่อมตนและความพร้อมรับฟัง

เธอยังกล่าวถึงคุณค่าของการเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน Explorers ว่า งานสำรวจอาจทำให้รู้สึกโดดเดี่ยว แต่การได้เรียนรู้จากผู้อื่นช่วยให้เห็นโลกกว้างขึ้น ตั้งแต่การตั้งคำถามว่าแอมะซอนมีกลิ่นอย่างไร ไปจนถึงการจินตนาการถึงเสียงที่โลมาอิรวดีได้ยินในแต่ละวัน

เธออธิบายว่า ไม่ว่าจะทำงานในพื้นที่ใด ผู้คนต่างต้องการความปลอดภัย โอกาส ความสุข และการได้รับความเข้าใจ การเข้าหาชุมชนด้วยมุมมองนี้ช่วยให้ผู้คนเปิดใจ ขณะที่หน้าที่ของนักข่าวและนักเล่าเรื่องคือรับฟังและเป็นช่องทางให้เรื่องราวเหล่านั้นได้รับการถ่ายทอด

คุณ Rachael ย้ำเช่นกันว่า การฟังเป็นทักษะหลักของนักข่าวและนักเล่าเรื่อง ขณะที่คุณ Tami อธิบายบทบาทของภูมิสถาปนิกผ่านการใช้ทั้งความคิดและความรู้สึกในการสังเกตและรับฟัง โดยมีภาพวาดเป็นเครื่องมือสำคัญในการทำความเข้าใจพื้นที่

สำหรับคุณ Tami การแปลสิ่งที่เห็นผ่านมือและร่างกายลงบนกระดาษเป็นกระบวนการที่ช่วยฝึกความอดทน และทำให้มองพื้นที่อย่างละเอียดขึ้น ภาพวาดยังสามารถรองรับหลายมุมมองพร้อมกัน จึงเป็นเครื่องมือให้เธอพยายามถ่ายทอดความต้องการและลำดับความสำคัญที่อาจขัดแย้งกัน

คุณ Tami ไม่ต้องการวางเรื่องเล่าให้เป็นการตัดสินระหว่างภูมิปัญญาดั้งเดิมกับความทันสมัย เพราะโจทย์สำคัญคือความรู้มีอยู่หลายระบบ แต่ผู้ถือครองความรู้เหล่านั้นยังขาดพื้นที่สนทนาร่วมกัน ภาพวาด แผนที่ และแบบจำลองจึงเป็นเครื่องมือที่เธอตั้งใจใช้ในเวิร์กช็อป เพื่อให้ความต้องการและมุมมองที่หลากหลายปรากฏอยู่ในการสนทนาเดียวกัน

หัวใจของกระบวนการคือการให้พระสงฆ์ ผู้อยู่อาศัย และผู้ดูแลวัดกับสระน้ำ ซึ่งเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ให้เธอ กลับมาเป็นผู้เล่าเรื่องด้วยตนเอง และเปิดวงสนทนาร่วมกับชุมชนและเจ้าหน้าที่ท้องถิ่น โดยให้ความสำคัญกับการช่วยให้เสียงที่เบากว่าได้รับการรับฟังเมื่อเกิดความไม่สมดุลของอำนาจ

การทำงานยังต้องจัดสมดุลระหว่างความอยากรู้อยากเห็นกับข้อจำกัดของโครงการ โดยคุณ Tami ซึ่งมีกรอบเวลาทำงาน 15 เดือน ตั้งคำถามว่าจะตามประเด็นใหม่ที่พบในพื้นที่ พร้อมรักษาจุดมุ่งหมายของงานได้อย่างไร

คุณ Laurel เสนอให้กำหนดเป้าหมาย ภารกิจ และคุณค่าที่ต้องการสร้างให้ชัดตั้งแต่เริ่มต้น พร้อมเปิดพื้นที่ให้การค้นพบที่คาดไม่ถึงเกิดขึ้นได้ เมื่อมีประเด็นใหม่เข้ามา จึงย้อนถามว่าสอดคล้องกับสิ่งที่โครงการต้องการทำหรือไม่ โดยพิจารณาร่วมกับงบประมาณ เวลา และกำลังที่มีอยู่

ด้านคุณ Claudi ยังพูดถึงพลังของการลงมือทำผ่านเมล็ดยางนา โดยชวนให้มองเห็นข้อมูลทางพันธุกรรมและโอกาสเติบโตที่อยู่ภายในเมล็ดเล็ก ๆ เขาตั้งข้อสังเกตว่า หากปลูกเมล็ดในวันนี้ อีก 100 ปีข้างหน้าอาจมีต้นไม้ใหญ่เติบโตขึ้น พร้อมชวนผู้ฟังคิดถึงเมล็ดพันธุ์ของตนเอง และสิ่งที่จะร่วมกันสร้างไว้สำหรับอนาคต

สำหรับเขา เรื่องเล่าที่มีความหมายและวิธีถ่ายทอดที่เปิดให้ผู้คนมีส่วนร่วม มีพลังช่วยเปลี่ยนแปลงโลกได้ การทำงานตั้งแต่แอมะซอนถึงลุ่มน้ำโขงจึงเริ่มจากการรับฟังผู้คน เรียนรู้ความรู้ที่มีอยู่ในชุมชน และร่วมกันสร้างเรื่องราวของโลกที่ทุกคนจะอาศัยอยู่ต่อไป