เลี้ยงลูกหลานอย่างไรให้ฉลาดใช้ AI ไม่เสียทักษะการคิด-ความเป็นมนุษย์

เมื่อเด็กสามารถทำการบ้านให้เสร็จได้เร็วขึ้น อาจไม่ได้แปลว่าเด็กได้เรียนรู้มากขึ้น เมื่อปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI สามารถหาคำตอบ อธิบายวิธีทำ และสร้างเนื้อหาพร้อมใช้ได้อย่างรวดเร็ว คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า ระหว่างทางเด็กได้ฝึกคิดและลงมือทำด้วยตัวเองมากแค่ไหน

เรื่องนี้เป็นโจทย์สำคัญของทั้งโรงเรียนและครอบครัว เพราะหากผู้ใหญ่มุ่งให้งานเสร็จสมบูรณ์ หรือใช้เทคโนโลยีช่วยจัดการพฤติกรรมเด็กให้ง่ายขึ้น จนมองข้ามกระบวนการเรียนรู้ เด็กก็อาจเสียโอกาสฝึกทักษะสำคัญ ตั้งแต่ความอดทน ความรับผิดชอบ ไปจนถึงการกำกับตัวเอง

ขณะเดียวกัน ความเสี่ยงจากการพึ่งพา AI ยังขยายจากการเรียนรู้ไปสู่ด้านอารมณ์ เมื่อ AI สามารถเป็นผู้รับฟังที่ทำให้เด็กรู้สึกได้รับความเข้าใจ เด็กจึงอาจไว้วางใจ ผูกพัน และใกล้ชิดกับ AI มากกว่าคนในครอบครัว ซึ่งอาจส่งผลต่อความสัมพันธ์และการเติบโตของเด็ก

ประเด็นเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการพูดคุยในวงเสวนา “AI กับเด็กยุคใหม่: ฉลาดทางลัดหรือนักฆ่าทักษะทางการคิด” ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ภายในงาน Sustainability Expo (SX2026) ณ ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ โดยมี พญ.จิราภรณ์ อรุณากูร ผู้บริหารมายด์สเปซคลินิก แพทย์ด้านเวชศาสตร์วัยรุ่น คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล และเจ้าของเพจ “เลี้ยงลูกนอกบ้าน” พร้อมด้วย รศ.นพ.สุริยเดว ทรีปาตี กุมารแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านเด็กและวัยรุ่น และอดีตผู้อำนวยการศูนย์คุณธรรม ร่วมให้ความรู้และแลกเปลี่ยนมุมมอง

ทั้งสองท่านเห็นว่า การเตรียมเด็กให้พร้อมสำหรับโลกยุค AI ต้องส่งเสริมให้เด็กใช้เทคโนโลยีอย่างเหมาะสม ควบคู่กับการเปิดโอกาสให้ฝึกคิด รับมือกับความท้าทาย รับผิดชอบตัวเอง และเข้าใจผู้อื่น เพื่อให้เทคโนโลยีช่วยพัฒนาศักยภาพของเด็กได้อย่างแท้จริง

คำตอบที่เร็วขึ้น อาจลดโอกาสฝึกคิดและเชื่อมั่นในตัวเอง

รศ.นพ.สุริยเดวกล่าวว่า AI มีประโยชน์ เพราะช่วยให้มนุษย์เข้าถึงข้อมูลที่เคยค้นหาได้ยากได้ง่ายและรวดเร็วขึ้น แต่ความเร็วนี้ก็เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตที่เร่งรีบมากขึ้นเรื่อย ๆ แม้โลกยังมีวันละ 24 ชั่วโมงเท่าเดิม แต่การดำเนินชีวิตของผู้คนกลับเร็วขึ้น และเด็กที่เกิดมาท่ามกลางระบบดิจิทัลก็คุ้นเคยกับจังหวะดังกล่าวตั้งแต่เล็ก

ข้อกังวลของรศ.นพ.สุริยเดวคือ เมื่อเด็กคุ้นกับการได้รับสิ่งที่ต้องการทันที อาจมีโอกาสฝึกหยุดรอ ยับยั้งชั่งใจ และจัดการความต้องการของตัวเองน้อยลง ยิ่งเมื่อ AI สามารถประมวลข้อมูลและจัดทำคำตอบให้ได้เบ็ดเสร็จ หากระบบการศึกษายังคงตรวจเพียงผลงานที่ส่ง เด็กก็อาจทำงานสำเร็จโดยไม่ต้องผ่านการวิเคราะห์และสังเคราะห์ด้วยตัวเอง

พญ.จิราภรณ์อธิบายว่า ในอดีต การค้นหาความรู้ต้องอาศัยเวลา ไม่ว่าจะเป็นการเข้าห้องสมุดหรือเปิดพจนานุกรม ระหว่างทางเด็กจึงได้ฝึกทั้งความอดทนและความพยายาม แม้ปัจจุบันเทคโนโลยีจะช่วยลดเวลาค้นหาได้มาก แต่ผู้ใหญ่ยังต้องมองให้เห็นว่าทักษะใดที่เด็กควรมีโอกาสฝึกต่อไป

อีกสิ่งหนึ่งที่อาจสูญเสียไปพร้อมกับการให้ AI คิดแทนทั้งหมดคือ Self-efficacy หรือความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเอง เพราะเมื่อเด็กคิดหาคำตอบได้ด้วยตัวเอง เด็กจะได้รับประสบการณ์ว่าตัวเองมีความสามารถ คิดเป็น และจัดการปัญหาได้

หากเด็กได้รับเพียงคำตอบโดยไม่ได้ผ่านการฝึกคิด ประสบการณ์ที่ทำให้เกิดความเชื่อมั่นเช่นนี้ก็อาจลดลง พญ.จิราภรณ์ยกตัวอย่างคำถามของเด็กว่า เมื่อมีเครื่องคิดเลขแล้ว เหตุใดจึงยังต้องฝึกคิดเลข ซึ่งผู้ใหญ่จำเป็นต้องอธิบายให้เห็นว่า การเรียนรู้มีคุณค่ามากกว่าการได้คำตอบปลายทาง

“สิ่งสำคัญกว่าการได้คำตอบ คือการฝึกวิธีคิด” พญ.จิราภรณ์กล่าว

เข้าใจพัฒนาการสมอง ให้เด็กได้เรียนรู้ผ่านการลงมือทำ

รศ.นพ.สุริยเดวอธิบายว่า สมองมนุษย์มีกระบวนการจัดระบบที่เรียกว่า Pruning ซึ่งเปรียบได้กับการตัดแต่งกิ่งไม้ที่งอกออกมาจำนวนมาก โดยตัดส่วนที่ไม่ได้ใช้ออก พร้อมเน้นว่า ช่วงปฐมวัย โดยเฉพาะอายุ 2-6 ปี และช่วงวัยรุ่น เป็นช่วงสำคัญที่ผู้ใหญ่ต้องใส่ใจกับประสบการณ์การเรียนรู้ของเด็ก

ในช่วงปฐมวัย เด็กควรได้เรียนรู้ผ่านการเล่นและการใช้ประสาทสัมผัสต่าง ๆ ร่วมกัน ส่วนวัยรุ่นเป็นอีกช่วงเปลี่ยนผ่านที่สำคัญ เพราะร่างกาย ฮอร์โมน และอารมณ์เปลี่ยนแปลงไปพร้อมกับการจัดระบบของสมอง จนบางครั้งพ่อแม่อาจรู้สึกว่าลูกเปลี่ยนไปจากเดิมมาก

เพื่อให้เห็นภาพเรื่องอารมณ์และการควบคุมตัวเอง รศ.นพ.สุริยเดวใช้มือเป็นภาพเปรียบเทียบ โดยให้นิ้วโป้งแทนสมองส่วนอารมณ์ ส่วนนิ้วอีกสี่นิ้วที่หุ้มอยู่แทนส่วนที่ช่วยยับยั้งหรือ “เบรก” อารมณ์ เพื่ออธิบายว่า เด็กต้องได้รับโอกาสฝึกควบคุมอารมณ์และกำกับตัวเองด้วย

ด้านพญ.จิราภรณ์เสริมว่า จุดเริ่มต้นสำคัญของการเรียนรู้คือ ความรู้สึกปลอดภัย บ้านและโรงเรียนควรเป็นพื้นที่ที่เด็กทำผิดพลาดได้ และมีโอกาสเรียนรู้จากความผิดพลาด โดยไม่ต้องกลัวว่าจะถูกดุด่าหรือตี ขณะเดียวกัน ผู้ใหญ่ควรเปิดโอกาสให้เด็กเรียนรู้ผ่านกิจกรรมต่าง ๆ เช่น

• เล่นและใช้ประสาทสัมผัส ผ่านการเล่นดิน เล่นทราย หรือปีนต้นไม้ ให้เด็กได้สัมผัสและลงมือทำด้วยตัวเอง
• ฟังนิทาน ให้เด็กได้ดูภาพและฟังเสียงเล่า เพื่อช่วยกระตุ้นการเรียนรู้ในวัยเล็ก
• ทำงานบ้านและรับผิดชอบงานของตัวเอง เพื่อฝึกจัดการสิ่งต่าง ๆ และกำกับตัวเองให้ทำงานสำเร็จ

ตัวอย่างใกล้ตัวคือการเปิดหน้าจอให้ลูกดูระหว่างกินข้าว พญ.จิราภรณ์ชวนพ่อแม่ตั้งคำถามว่า ต้องการเพียงให้ลูกนั่งนิ่ง หรืออยากให้ลูกกินข้าวและกำกับตัวเองได้ เพราะแม้หน้าจอจะช่วยดึงความสนใจและทำให้มื้ออาหารผ่านไปง่ายขึ้น แต่ก็อาจลดโอกาสที่เด็กจะได้เรียนรู้ว่านี่คือเวลากินข้าว และฝึกกินอาหารด้วยตัวเอง

พญ.จิราภรณ์ย้ำว่า การจัดการและควบคุมตัวเองเป็นทักษะที่เกี่ยวข้องกับ Executive Function หรือ EF ซึ่งต้องฝึกผ่านการลงมือทำ ผู้ใหญ่จึงควรพิจารณาทั้งความสะดวกที่ได้รับจากเทคโนโลยี และโอกาสที่เด็กจะได้ฝึกทักษะเหล่านี้ในชีวิตประจำวัน

ใช้ AI ช่วยเรียนรู้ ให้เด็กเป็นคนคิดและวางแผน

พญ.จิราภรณ์มองว่า AI เป็นสิ่งที่เด็กยุคนี้หลีกเลี่ยงได้ยาก ผู้ใหญ่จึงควรช่วยให้เด็กรู้จักใช้เครื่องมือให้เกิดประโยชน์ต่อการเรียนรู้ โดยยังมีโอกาสฝึกคิดและพัฒนาความสามารถของตัวเอง

การทำการบ้านเป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัด หากเด็กป้อนโจทย์ให้ AI ทำทั้งหมดแล้วคัดลอกคำตอบไปส่ง ก็ย่อมเสียโอกาสฝึกคิด แต่หากเด็กเริ่มจากคิดว่าจะทำเรื่องอะไร วางโครงเรื่อง และพิจารณาว่ายังขาดข้อมูลส่วนไหน ก่อนใช้ AI ช่วยค้นหา เด็กก็ยังได้เป็นผู้วางแผนและตัดสินใจด้วยตัวเอง

ผู้ใหญ่จึงควรชวนเด็กคุยว่า งานนี้จะใช้ AI ช่วยตรงไหนบ้าง และส่วนไหนที่เด็กจะคิดหรือทำเอง พร้อมฝึกให้ตั้งคำถามและตรวจสอบคำตอบที่ได้รับ เพราะข้อมูลจาก AI อาจไม่ได้ถูกต้องเสมอไป

สำหรับการเรียนคณิตศาสตร์ พญ.จิราภรณ์ยกตัวอย่างว่า เด็กอาจป้อนคำสั่งให้ AI ช่วยชี้แนะแนวทางและฝึกคิดทีละขั้น แทนการขอคำตอบสำเร็จรูป เพื่อให้ยังได้ลองแก้โจทย์ด้วยตัวเอง วิธีนี้อาจเป็นตัวช่วยในกรณีที่ผู้ปกครองอธิบายโจทย์ไม่ได้ และไม่มีครูสอนพิเศษคอยแนะนำ

พญ.จิราภรณ์ยังเล่าถึงลูกวัย 13 ปีว่า แม้ไม่ได้ห้ามใช้ AI แต่ได้พูดคุยกันว่าควรใช้เพื่อช่วยให้เรียนรู้ได้ดีขึ้น ลูกบอกว่าบางครั้งไม่ชอบใช้ เพราะต้องกลับมาตรวจสอบอีกว่าคำตอบถูกต้องหรือไม่ จึงเลือกค้นหาข้อมูลที่มีแหล่งอ้างอิงให้ตรวจสอบได้โดยตรง

ในมุมมองของ พญ.จิราภรณ์ ตัวอย่างนี้สะท้อนว่าเด็กสามารถคิดวิเคราะห์และเลือกวิธีค้นหาความรู้ที่เหมาะกับตัวเองได้ ผู้ใหญ่จึงควรเปิดโอกาสให้เด็กอธิบายเหตุผลในการเลือกใช้เครื่องมือ เพราะการห้ามเพียงอย่างเดียวอาจทำให้เด็กแอบใช้ โดยไม่ได้เรียนรู้ว่าจะใช้ AI อย่างไรให้เกิดประโยชน์

ปรับวิธีประเมิน ให้เห็นวิธีคิดเบื้องหลังผลงาน

รศ.นพ.สุริยเดวมองว่า การฝึกให้เด็กใช้ AI อย่างรู้เท่าทันต้องอาศัยการปรับวิธีประเมินผลของโรงเรียนด้วย เพราะหากยังให้คะแนนจากคำตอบหรือผลงานที่เสร็จสมบูรณ์เพียงอย่างเดียว เด็กก็อาจไม่เห็นความสำคัญของการฝึกคิดและเรียนรู้ระหว่างทาง

รศ.นพ.สุริยเดวเสนอว่า ครูควรให้เด็กอธิบายว่างานแต่ละชิ้นทำมาอย่างไร ตั้งแต่เริ่มคิด วางแผน เลือกข้อมูล ไปจนถึงการใช้ AI และคำสั่ง หรือ Prompt ที่ป้อนเข้าไป แม้จะใช้ AI ช่วยทำงาน เด็กก็ยังควรอธิบายได้ว่าต้องการอะไรจากเครื่องมือ และเลือกสั่งงานอย่างไร เพื่อให้ครูเห็นว่าเด็กเข้าใจงานและกำกับการใช้เครื่องมือได้มากน้อยเพียงใด

ด้านพญ.จิราภรณ์ยกตัวอย่างข้อสอบจากโรงเรียนของลูกที่ให้เด็กเขียนอธิบายวิธีคิด แทนการตอบเพียงตัวเลือก ก ข ค ง เพราะคำอธิบายช่วยให้ครูเห็นว่าเด็กคิดอย่างไรจึงได้คำตอบนั้น ขณะที่ข้อสอบที่ต้องการเพียงคำตอบอาจถูกถ่ายภาพส่งให้ AI ทำได้ โดยเด็กไม่ได้ฝึกคิดด้วยตัวเอง

รศ.นพ.สุริยเดวจึงเสนอให้เพิ่มน้ำหนักคะแนนในส่วนของกระบวนการ โดยยกตัวอย่างสัดส่วน กระบวนการ 70% และผลลัพธ์ 30% รวมถึงการประเมินแฟ้มสะสมผลงาน หรือ Portfolio ในระบบ TCAS ที่ควรให้ผู้เรียนมีโอกาสนำเสนอแบบ Pitching เพื่อเล่าว่าผลงานแต่ละชิ้นสร้างขึ้นมาอย่างไร และได้เรียนรู้อะไรจากการลงมือทำ

อีกแนวทางที่เสนอคือ Value-based Education หรือการศึกษาที่ให้ความสำคัญกับคุณค่า โดยให้กระบวนการเรียนรู้ช่วยหล่อหลอมคุณลักษณะที่ติดตัวเด็กไป การศึกษาจึงควรช่วยให้เด็กพึ่งพาตัวเองได้ พร้อมกับรู้จักอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างรับผิดชอบ

รศ.นพ.สุริยเดวย้ำว่า เด็กควร “คิดเป็น พูดเป็น ทำเป็น” ควบคู่กับ “คิดดี พูดดี ทำดี” เพื่อให้ความรู้ความสามารถมาพร้อมความรับผิดชอบต่อสังคม

นอกจากนี้ รศ.นพ.สุริยเดวยังมองว่าผู้ปกครองควรสอนเด็กให้มี Accountability หรือการรับผิดและรับชอบต่อผลการกระทำ ซึ่งเด็กต้องได้รับโอกาสฝึก ไม่เช่นนั้น แม้จะมีเครื่องมือที่ช่วยให้ทำสิ่งต่าง ๆ ได้ง่ายขึ้น แต่ความสามารถในการรับผิดชอบตัวเองก็อาจไม่ได้พัฒนาไปพร้อมกัน

เมื่อ AI รับฟังจนเด็กไว้ใจมากกว่าพ่อแม่

ความเสี่ยงจาก AI ไม่ได้มีเพียงการใช้ทำการบ้านแทนตัวเอง พญ.จิราภรณ์เล่าว่า เคยพบวัยรุ่นที่บอกว่าชอบคุยกับ AI มากกว่าคุยกับพ่อแม่ เพราะรู้สึกสบายใจและได้รับความเข้าใจมากกว่า เรื่องนี้สะท้อนข้อกังวลอีกด้านของเทคโนโลยี นั่นคือความใกล้ชิดและความไว้วางใจที่เด็กอาจสร้างขึ้นกับ AI จนมีอิทธิพลต่อความคิดและการตัดสินใจ

พญ.จิราภรณ์ยกตัวอย่างว่า เมื่อเด็กบอกว่าเหนื่อยหรือไม่อยากอ่านหนังสือ พ่อแม่อาจตอบกลับด้วยความกังวลเรื่องอนาคต เช่น หากไม่ตั้งใจเรียนแล้วจะทำมาหากินอย่างไร แม้เป็นความห่วงใย แต่คำตอบเช่นนี้ก็อาจทำให้เด็กรู้สึกว่าตัวเองกำลังถูกตำหนิ มากกว่าจะได้รับการรับฟังว่าเหนื่อยเพราะอะไร

ขณะที่ AI อาจเริ่มต้นด้วยการแสดงความเข้าใจ ถามว่ากำลังรู้สึกเหนื่อยอยู่หรือไม่ และเสนอให้พักก่อนเพื่อจะกลับมาเรียนต่อ เด็กจึงรู้สึกว่าคุยแล้วสบายใจ เพราะได้รับทั้งการยอมรับความรู้สึกและคำแนะนำที่ดูเหมือนช่วยแก้ปัญหาได้

พญ.จิราภรณ์ชี้ว่า ความใกล้ชิด หรือ Intimacy เป็นประเด็นที่ต้องใส่ใจ เพราะเมื่อผู้ใช้รู้สึกผูกพันและไว้วางใจ AI คำตอบที่ได้รับก็อาจมีน้ำหนักต่อการตัดสินใจมากขึ้น ความกังวลจึงอยู่ที่การพึ่งพาคำแนะนำจากเครื่องมือมากเกินไป โดยเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับชีวิตและสุขภาพ

ในการเสวนา  พญ.จิราภรณ์ยกกรณีข่าวเกี่ยวกับการทำร้ายตัวเองและการตัดสินใจด้านสุขภาพตามคำแนะนำจาก AI เพื่อสะท้อนข้อกังวลดังกล่าว ขณะที่ รศ.นพ.สุริยเดวตั้งข้อสังเกตถึงการตอบสนองแบบเอาใจผู้ใช้มากเกินไป ซึ่งอาจกลายเป็นปัญหาหาก AI คล้อยตามโดยไม่ได้ช่วยยับยั้งในสถานการณ์เสี่ยง

รศ.นพ.สุริยเดวเปรียบเทียบกับการดูแลผู้รับคำปรึกษาด้านสุขภาพจิตว่า ผู้ดูแลต้องให้ความสำคัญกับการปกป้องผู้รับคำปรึกษา เมื่อเรื่องที่เล่าอาจนำไปสู่อันตรายต่อตนเอง ผู้อื่น หรือการกระทำผิดกฎหมาย การรับฟังจึงต้องคำนึงถึงความปลอดภัยควบคู่กัน เพราะคำตอบที่ทำให้ผู้ใช้พอใจอาจไม่ได้ช่วยปกป้องเขาจากความเสี่ยงเสมอไป

สำหรับครอบครัว ประเด็นนี้ชวนให้กลับมามองว่าพ่อแม่ตอบสนองอย่างไรเมื่อลูกเข้ามาพูดคุย หากเด็กได้รับแต่คำตำหนิ ขณะที่ AI ทำให้รู้สึกว่ามีผู้รับฟังและเข้าใจ ก็อาจยิ่งอยากหันไปคุยกับ AI มากกว่าคนในบ้าน

พ่อแม่จึงควรให้ความสำคัญกับการรับฟังและทำความเข้าใจความรู้สึกของลูก ควบคู่กับการช่วยกันเผชิญปัญหา เพื่อสร้างความผูกพันผ่านการร่วมทุกข์ร่วมสุข และทำให้บ้านยังเป็นพื้นที่ที่เด็กสบายใจจะเข้ามาพูดคุยหรือขอความช่วยเหลือ

รักษาทักษะความเป็นมนุษย์ด้วย 4C และ REAL

จากกรณีเหล่านี้ รศ.นพ.สุริยเดวแนะว่า ผู้ใหญ่ควรเลี้ยงลูกให้เติบโตเป็นมนุษย์ที่เข้าใจและอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้ มากกว่ามุ่งพัฒนาให้เก่งกาจเหมือนหุ่นยนต์ โดยให้ความสำคัญกับทักษะทางสังคมควบคู่กับการใช้เหตุผลและผลการเรียน เพราะความเก่งทางวิชาการอาจไม่ได้มาพร้อมกับความเข้าอกเข้าใจผู้อื่น หากเด็กขาดประสบการณ์ร่วมทุกข์ร่วมสุขกับคนรอบตัว

เพื่อเสริมสร้างทักษะความเป็นมนุษย์ดังกล่าว พญ.จิราภรณ์เสนอให้การเลี้ยงดูและการศึกษารักษาพื้นที่ฝึกทักษะสำคัญผ่านกรอบ 4C ได้แก่

• Creativity — ความคิดสร้างสรรค์ ให้เด็กมีโอกาสคิดและสร้างสิ่งต่าง ๆ ด้วยตัวเอง
• Critical Thinking — การคิดวิเคราะห์ ฝึกตั้งคำถาม วิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูล รวมถึงพิจารณาคำตอบที่ได้รับจาก AI
• Communication — การสื่อสาร ฝึกสื่อสารกับผู้คน โดยให้ความสำคัญกับความเข้าอกเข้าใจระหว่างกัน
• Collaboration — การทำงานร่วมกัน เรียนรู้ที่จะร่วมมือกับผู้อื่นผ่านการทำสิ่งต่าง ๆ ด้วยกัน

อีกกรอบหนึ่งคือ REAL ซึ่ง พญ.จิราภรณ์นำมาอธิบายถึงทักษะการใช้ชีวิตที่ควรพัฒนาควบคู่กับความรู้ ได้แก่

• R: Resilience — ล้มได้ ลุกเป็น มีความยืดหยุ่นและปรับตัวกับสถานการณ์ยาก สามารถเสียใจได้ แต่ค่อย ๆ ฟื้นตัวและเดินหน้าต่อ พญ.จิราภรณ์ยกสถานการณ์ว่า แม้วันนี้มีงานทำ แต่อีกหกเดือนอาจถูกเลิกจ้าง ความเชื่อว่าตัวเองยังฟื้นคืนและไปต่อได้จึงเป็นเรื่องสำคัญ
• E: Empathy — ความเห็นอกเห็นใจ ใจดีกับผู้อื่นและตัวเอง พร้อมมองเห็นว่าความเปลี่ยนแปลงหรือการตัดสินใจหนึ่งส่งผลต่อคนอื่นอย่างไร
• A: Awareness — การรู้จักตัวเอง เข้าใจว่าตัวเองเป็นใคร ต้องการอะไร และมองเห็นความหมายของชีวิต เพื่ออยู่กับโลกที่เปลี่ยนแปลงและพลิกผัน
• L: การเรียนรู้ตลอดชีวิต เปิดรับสิ่งใหม่ พร้อมนำความรู้ที่มีไปปรับใช้กับงานหรืออาชีพใหม่ เพราะสิ่งที่คิดว่าจะเป็นอาชีพในอนาคตอาจเปลี่ยนไปได้

พญ.จิราภรณ์เชื่อมโยงทักษะเหล่านี้กับโลกการทำงาน โดยมองว่า AI กำลังเข้ามาทำงานได้หลายประเภท ตั้งแต่งานบัญชี การเขียนบท ไปจนถึงการทำคลิป ขณะที่หุ่นยนต์ก็อาจเข้ามาช่วยงานที่ใช้แรงมากขึ้น ความก้าวหน้าจึงต้องพิจารณาควบคู่กับผลกระทบต่อผู้คนที่มีโอกาสและข้อจำกัดแตกต่างกัน

ความเห็นอกเห็นใจจึงมีความหมายต่อทั้งผู้ใช้และผู้พัฒนาเทคโนโลยี โดยต้องตั้งคำถามด้วยว่าสิ่งที่สร้างขึ้นกำลังช่วยมนุษย์อย่างไร และมีใครบ้างที่อาจได้รับผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงนั้น

EF Plus ฝึกจัดการตัวเอง พร้อมเรียนรู้หัวใจคนอื่น

รศ.นพ.สุริยเดวขยายความว่า การฝึกทักษะเด็กควรเชื่อมจากการจัดการตัวเองไปสู่การอยู่ร่วมกับผู้อื่น โดยใช้คำว่า EF Plus เพื่ออธิบายการพัฒนาทักษะความเป็นมนุษย์ควบคู่กับ EF

ตัวอย่างหนึ่งมาจากศูนย์พัฒนาเด็กปฐมวัยที่จัดฐานกิจกรรมให้เด็กฝึกจัดการตัวเอง เด็กชั้นอนุบาล 3 คนหนึ่งสามารถถอดรองเท้าและก้าวข้ามฐานได้ด้วยตัวเอง การทำภารกิจสำเร็จเป็นส่วนของการฝึกควบคุมตัวเอง จัดการสิ่งที่ต้องทำ และก้าวข้ามอุปสรรค

แต่เมื่อมีเด็กเล็กที่เพิ่งฝึกเดินเข้ามาเจอฐานเดียวกันและยังไม่กล้าข้าม เด็กอนุบาลคนดังกล่าวต้องตัดสินใจว่าจะย้อนกลับไปช่วยหรือไม่ ก่อนจะกลับไปจูงมือน้องและก้าวข้ามไปด้วยกัน

รศ.นพ.สุริยเดวมองว่า ช่วงที่เด็กเลือกกลับไปช่วยผู้อื่นคือโอกาสเรียนรู้ที่เพิ่มขึ้นจากการทำภารกิจของตัวเองให้สำเร็จ เด็กได้ฝึกเสียสละ เข้าใจความยากของน้อง และสัมผัสความภาคภูมิใจเมื่อช่วยให้อีกคนก้าวข้ามอุปสรรคได้

อีกตัวอย่างคือกิจกรรมวาดภาพ โดยเปลี่ยนจากการวาดบนโต๊ะไปเป็นกระดาษที่ลอยหรือแขวนอยู่ ความไม่มั่นคงของกระดาษทำให้งานยากขึ้น เด็กบางคนหงุดหงิดและต้องฝึกควบคุมอารมณ์เพื่อทำต่อ แต่หากสีไปเปรอะเพื่อน ก็เป็นโอกาสฝึกขอโทษ รับรู้ผลที่เกิดกับคนอื่น และเรียนรู้การอยู่ร่วมกัน

กิจกรรมเหล่านี้จึงมีทั้งการเอาชนะใจตัวเองและการใส่ใจความรู้สึกของผู้อื่น ซึ่งในมุมมองของ รศ.นพ.สุริยเดว เป็นประสบการณ์ที่ต้องให้เด็กได้สัมผัสและลงมือทำจริง

ความยืดหยุ่นต้องฝึกผ่านเรื่องยาก โดยมีผู้ใหญ่ช่วยประคอง

พญ.จิราภรณ์ย้ำว่า Resilience ไม่ได้เกิดจากการที่พ่อแม่แก้ปัญหาให้ลูกทุกเรื่อง เพราะเด็กต้องมีประสบการณ์เผชิญความยากและค้นพบว่าตัวเองสามารถจัดการได้ จึงจะค่อย ๆ สร้างความเชื่อมั่นในตัวเองขึ้นมา

การฝึกดังกล่าวไม่ได้หมายถึงการทำร้ายเด็ก แต่หมายถึงการไม่เข้าไปปกป้องจากความผิดหวังทุกครั้ง จนเด็กไม่มีโอกาสเรียนรู้ว่าจะอยู่กับความรู้สึกนั้นอย่างไร ผู้ใหญ่ยังสามารถอยู่ใกล้และสนับสนุน โดยเปิดพื้นที่ให้เด็กได้คิด ลงมือ และรับผิดชอบต่อสิ่งที่เกิดขึ้น

พญ.จิราภรณ์ตั้งข้อสังเกตว่า พ่อแม่ที่วิตกกังวลมากอาจพยายามจัดการทุกเรื่อง ตั้งแต่ปัญหากับเพื่อนไปจนถึงการเรียน ด้วยความกลัวว่าลูกจะทุกข์หรือรับมือไม่ได้ แต่ยิ่งเข้าไปช่วยทั้งหมด เด็กก็ยิ่งขาดประสบการณ์ที่ทำให้รู้ว่าตัวเองอยู่กับเรื่องยากได้

ตัวอย่างที่ทั้งสองท่านยกขึ้นมาครอบคลุมถึงวัยมหาวิทยาลัย รศ.นพ.สุริยเดวเล่าถึงกรณีผู้ปกครองของนักศึกษาปีที่ 3 ที่ต้องการไปนั่งดูการเรียนการสอนเมื่อผลการเรียนลูกลดลง ส่วน พญ.จิราภรณ์ยกตัวอย่างพ่อแม่ที่ยังไปปฐมนิเทศกับลูกซึ่งเป็นนักศึกษาแพทย์ เพราะกังวลว่าจะจดข้อมูลได้ไม่ครบ

ตัวอย่างเหล่านี้ถูกใช้เพื่อชวนให้ผู้ใหญ่กลับมาพิจารณาว่า กำลังสนับสนุนลูกให้จัดการชีวิตตัวเอง หรือยังทำหน้าที่รับภาระแทนจนลูกไม่ได้ฝึกความรับผิดชอบตามวัย

รศ.นพ.สุริยเดวยังตั้งข้อสังเกตต่อบรรยากาศการแข่งขันที่ยอมให้แพ้ไม่ได้ เพราะอาจทำให้เด็กไม่ได้ฝึกเรียนรู้จากความผิดหวัง และเกิดการอิจฉาหรือทับถมกัน รศ.นพ.สุริยเดวจึงให้ความสำคัญกับการฝึกให้เด็กล้มแล้วลุกได้ รวมถึงก้าวผ่านความยากโดยไม่ยอมจำนน

5 หลักสร้างความสัมพันธ์ ให้ครอบครัวเติบโตไปด้วยกัน

สำหรับการอยู่ร่วมกับเด็กในโลกที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็ว รศ.นพ.สุริยเดวเสนอหลักสำคัญ 5 ข้อ โดยมองว่าผู้ใหญ่ต้องปรับตัวและเรียนรู้ไปพร้อมกับเด็กด้วย

1. สร้างความรักและความผูกพันผ่านการร่วมทุกข์ร่วมสุข ความรักควรเปิดพื้นที่ให้เด็กได้เผชิญปัญหาและเรียนรู้ที่จะก้าวข้ามอุปสรรค โดยมีครอบครัวร่วมรับรู้และสนับสนุน เพื่อให้เด็กได้ทั้งความผูกพันและประสบการณ์จัดการเรื่องยาก
2. รับฟังและเรียนรู้ซึ่งกันและกัน ผู้ใหญ่ควรให้เกียรติเด็กด้วยการเป็นผู้ฟังที่ดี ใช้คำถามปลายเปิด และเปิดโอกาสให้เด็กสะท้อนความรู้สึก การพูดคุยเช่นนี้ยังทำให้พ่อแม่ได้เรียนรู้จากมุมมองของลูก และช่วยกันทบทวนความคิด
3. ร่วมกันออกแบบกติกาการอยู่ร่วมกัน กติกาควรเกิดจากการมีส่วนร่วม เคารพศักดิ์ศรีของกันและกัน พร้อมกับการรับผิดและรับชอบต่อผลการกระทำ เพื่อให้ทุกคนได้ฝึกเคารพกันและรับผิดชอบต่อการอยู่ร่วมกัน
4. เป็นต้นแบบในสิ่งที่คาดหวังจากเด็ก หากผู้ใหญ่ต้องการให้ลูกควบคุมอารมณ์ได้ ก็ต้องกลับมาจัดการอารมณ์ของตัวเองด้วย รศ.นพ.สุริยเดวยกตัวอย่างว่า พ่อที่อารมณ์ระเบิดอยู่เสมอย่อมทำให้การสอนลูกเรื่องการควบคุมอารมณ์เป็นเรื่องยาก การพัฒนาเด็กจึงต้องเริ่มจากการปรับตัวของผู้ใหญ่ควบคู่กัน
5. ยอมรับความแตกต่างและหลีกเลี่ยงการเปรียบเทียบ แม้เป็นพี่น้องกัน เด็กก็มีความแตกต่าง ผู้ใหญ่จึงควรเปิดใจยอมรับความเป็นตัวเขา โดย รศ.นพ.สุริยเดวใช้ประเด็นที่ว่า “เด็กไม่ใช่ผ้าขาว” เพื่อชวนให้มองว่า การเลี้ยงดูต้องคำนึงถึงความแตกต่างของเด็กแต่ละคนด้วย

รศ.นพ.สุริยเดวยังยกประเด็นดัชนีชี้วัดคุณธรรมของประชาชนไทย โดยตั้งข้อสังเกตถึงปัญหาด้านวินัยและความรับผิดชอบในกลุ่มวัยพ่อแม่ เพื่อย้ำว่า การคาดหวังคุณลักษณะเหล่านี้จากเด็กต้องกลับมาพิจารณาบทบาทและพฤติกรรมของผู้ใหญ่เช่นกัน

ด้านพญ.จิราภรณ์ทิ้งท้ายว่า ในยุคที่ลูกสามารถหาคำตอบจาก AI ได้แทบทุกเรื่อง สิ่งสำคัญคือทำอย่างไรให้ลูกยังเดินเข้ามาหาพ่อแม่ในวันที่ไม่ได้ต้องการคำตอบ แต่อยากรู้ว่ามีบ้านและความสัมพันธ์ที่พร้อมรองรับความรู้สึกของตัวเองอยู่

พญ.จิราภรณ์มองว่า การอยู่กับ AI ต้องเปิดรับประโยชน์และมองเห็นข้อควรระวังไปพร้อมกัน การห้ามจนเด็กต้องหลบซ่อนอาจไม่ได้ช่วยให้ใช้เครื่องมือเป็น ผู้ใหญ่จึงต้องช่วยให้เด็กเรียนรู้ที่จะอยู่กับเทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน พร้อมรักษาความสัมพันธ์กับผู้คน ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญของการเติบโตเป็นมนุษย์