ถอดรหัสโมเดลพัฒนาเมือง กทม. ขอนแก่น ลำพูน ทำยังไงให้เมืองปรับตัวเก่ง

เมืองที่ปรับตัวเก่งและรับมือกับวิกฤตได้ดี อาจไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองที่มีเทคโนโลยีทันสมัยที่สุด มีงบประมาณมากที่สุด หรือมีผู้บริหารที่เก่งที่สุดเสมอไป แต่อาจเป็นเมืองที่รู้จักนำทรัพยากรที่มีอยู่ ทั้งคน เงิน ความคิด และความร่วมมือ มาใช้แก้ปัญหาและสร้างโอกาสในการพัฒนาพื้นที่ของตัวเอง

แม้ว่าหลายเมืองจะเผชิญปัญหาเดียวกันหรือคล้ายกัน แต่ด้วยบริบทและข้อจำกัดที่แตกต่างกัน แนวทางพัฒนาเมืองจึงไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน แต่ต้องเข้าใจปัญหาและบริบทของพื้นที่ ก่อนออกแบบแนวทางที่เหมาะสม

ประเด็นเหล่านี้ถูกนำมาพูดคุยกันบนเวทีเสวนา “ถอดรหัส 3 โมเดลเมืองปรับตัวเก่งที่ไม่กลัววิกฤต” บนเวที Talk Stage ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 โดยมีตัวแทนจาก 3 พื้นที่ คือ กรุงเทพมหานคร ขอนแก่น และลำพูน มาร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์การพัฒนาเมืองในมุมมองที่แตกต่างกัน ประกอบด้วย พรพรหม วิกิตเศรษฐ์ รองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร สุรเดช ทวีแสงสกุลไทย ผู้ร่วมก่อตั้งบริษัท ขอนแก่นพัฒนาเมือง (KKTT) จำกัด วิสาหกิจเพื่อสังคม และไชยยง รัตนอังกูร ผู้ร่วมก่อตั้งกลุ่มขับเคลื่อนเมือง Lamphun City Lab และอดีตประธานกรรมการสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (CEA)

ทั้งสามเมืองมีต้นทุน ปัญหา และรูปแบบการขับเคลื่อนที่ไม่เหมือนกัน แต่สิ่งที่สะท้อนร่วมกันคือ ความพยายามสร้างทางเลือกในการพัฒนาเมืองจากระดับพื้นที่ ทั้งการเปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วม การที่ภาคเอกชนเข้ามาช่วยขับเคลื่อน การใช้ความคิดสร้างสรรค์สร้างโอกาสใหม่ให้เมือง และการเปิดให้คนในพื้นที่มีส่วนร่วมกำหนดทิศทางการพัฒนาของตัวเอง

กรุงเทพฯ กระจายการบริหาร เปิดให้คนในพื้นที่ร่วมแก้ปัญหา

กรุงเทพมหานครเป็นเมืองขนาดใหญ่ที่มีปัญหาหลากหลายและซับซ้อน ตั้งแต่ปัญหาน้ำท่วม ฝุ่น PM2.5 ไปจนถึงขยะที่เกิดขึ้นมากกว่า 9,000 ตันต่อวัน ขณะที่แต่ละพื้นที่มีลักษณะและข้อจำกัดแตกต่างกัน การบริหารจัดการเมืองจึงไม่สามารถใช้วิธีเดียวกันแก้ปัญหาได้ทั้งหมด

พรพรหม วิกิตเศรษฐ์ รองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร เล่าว่า แนวทางหนึ่งที่กรุงเทพมหานครนำมาใช้คือ การกระจายการบริหารจัดการให้สอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่ โดยใช้แนวทางที่ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ เรียกว่า “Tight Loose Tight” ซึ่งเป็นการกำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน แต่เปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่เลือกวิธีดำเนินงานได้ตามความเหมาะสม

แนวทางนี้เริ่มจากการกำหนดเป้าหมายและตัวชี้วัดที่ชัดเจนว่ากรุงเทพมหานครต้องการเห็นผลลัพธ์อะไร เช่น การเพิ่มพื้นที่สีเขียวหรือการคัดแยกขยะ จากนั้นจึงเปิดให้ผู้อำนวยการเขตและเจ้าหน้าที่ใช้ประสบการณ์และความเข้าใจพื้นที่ออกแบบวิธีทำงานของตัวเอง ก่อนกลับมาติดตามผลอีกครั้งว่าการดำเนินงานเป็นไปตามเป้าหมายหรือไม่

เหตุผลสำคัญคือ กรุงเทพฯ มีทั้งหมด 50 เขต แต่ละพื้นที่มีลักษณะและปัญหาแตกต่างกันมาก เช่น เขตหนองจอกมีพื้นที่กว้างและมีพื้นที่เกษตรกรรม มีหมู่บ้านกระจายตัวอยู่ห่างกัน ทำให้มีข้อจำกัดเรื่องรถเก็บขยะและจำนวนคนงาน ขณะที่เขตสัมพันธวงศ์มีตรอกซอกซอยแคบ รถเก็บขยะไม่สามารถเข้าถึงได้โดยตรง ต้องใช้วิธีชักลากขยะออกมา การเปิดให้แต่ละเขตเลือกวิธีทำงานจึงช่วยให้การแก้ปัญหาสอดคล้องกับสภาพพื้นที่มากกว่าการใช้มาตรฐานเดียวกันทั้งหมด

นอกจากนี้ กรุงเทพมหานครยังใช้วิธีทดลองโครงการในหลายเขตที่มีลักษณะแตกต่างกัน ทั้งเขตขนาดเล็กและขนาดใหญ่ เขตเมืองและเขตชานเมือง รวมถึงพื้นที่ที่มีชุมชนหรือหมู่บ้านจำนวนมาก เมื่อได้แนวทางที่เหมาะสมและเห็นผลแล้วจึงนำไปขยายผลในพื้นที่อื่น

วัดผลทั้งตัวเลขและความรู้สึกของประชาชน

รองผู้ว่าฯ พรพรหมกล่าวว่า ในการประเมินว่าโครงการพัฒนาเมืองของกรุงเทพฯ สร้างประโยชน์ให้กับประชาชนจริงหรือไม่ กรุงเทพมหานครพิจารณาทั้งผลลัพธ์เชิงปริมาณและความรู้สึกของประชาชนที่เปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น

ตัวอย่างเช่น การจัดการขยะ กรุงเทพมหานครติดตามทั้งการคัดแยกขยะจากแหล่งกำเนิดและปริมาณขยะที่รถเก็บขยะนำเข้าสู่โรงกำจัดขยะทั้งสามแห่ง ซึ่งมีการชั่งน้ำหนักทุกวัน ปัจจุบันกรุงเทพฯ มีขยะประมาณ 9,300 ตันต่อวัน โดยปริมาณที่ลดลงส่วนหนึ่งมาจากความร่วมมือของประชาชน ผู้ประกอบการต่าง ๆ อย่างเช่น ห้างสรรพสินค้า โรงแรม และศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ ที่ช่วยกันคัดแยกขยะตั้งแต่ต้นทาง ส่งผลให้ปริมาณขยะที่ต้องนำไปกำจัดลดลง และค่าใช้จ่ายของกรุงเทพมหานครในการจัดการขยะก็ลดลงตามไปด้วย

รองผู้ว่าฯ กทม.อธิบายกลไกการแก้ปัญหาขยะว่า ที่ผ่านมา กทม.ใช้วิธีขอความร่วมมือให้ประชาชนคัดแยกขยะ แต่แนวทางดังกล่าวอาจทำให้คนที่ตั้งใจแยกขยะรู้สึกท้อ เมื่อเห็นว่าคนส่วนใหญ่ยังไม่ได้ทำตาม และผู้ที่ไม่คัดแยกก็ไม่ได้รับผลกระทบหรือบทลงโทษใด ๆ

กทม.จึงพยายามเปลี่ยนจากการขอความร่วมมือ มาเป็นการสร้างแรงจูงใจทางเศรษฐกิจ โดยประชาชนที่คัดแยกขยะสามารถลดค่าใช้จ่ายในการจัดการขยะได้ จากค่าธรรมเนียมเดิม 60 บาท เหลือ 20 บาท ขณะที่ห้างสรรพสินค้าใช้ระบบ Pay as You Throw หรือจ่ายตามปริมาณขยะที่ทิ้ง หากทิ้งขยะมากก็ต้องจ่ายมาก แต่หากคัดแยกและลดปริมาณขยะได้ก็จ่ายน้อยลง

อีกเรื่องที่กรุงเทพมหานครต้องทำควบคู่กันคือการสร้างความเชื่อมั่นว่าขยะที่ประชาชนคัดแยกแล้วจะไม่ถูกนำกลับไปเทรวมกัน โดยพยายามสื่อสารให้เห็นกระบวนการจัดการตั้งแต่การเก็บขยะหน้าบ้าน การแยกขยะตามประเภท ไปจนถึงการจัดการปลายทาง เช่น การนำเศษอาหารไปหมักทำปุ๋ย และการนำขยะส่วนที่เหลือไปผลิตพลังงานด้วยเตาเผาไฟฟ้าแทนการฝังกลบ

เปิดให้ประชาชนร่วมแจ้งปัญหาและออกแบบเมือง

นอกจากการกระจายการบริหารไปยังระดับเขตแล้ว กรุงเทพมหานครยังเปิดช่องทางให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาเมือง รองผู้ว่าฯ พรพรหม ยกตัวอย่างโครงการ Traffy Fondue ที่ให้ประชาชนเป็นเหมือนหูเป็นตาของเมือง หากพบรถยนต์ปล่อยควันดำหรือเห็นความผิดปกติจากไซต์ก่อสร้าง ก็สามารถถ่ายภาพและแจ้งข้อมูลเข้ามา เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าไปตรวจสอบและแก้ไขได้

อีกตัวอย่างคือ การพัฒนาสวนสาธารณะ 15 นาที ซึ่งกรุงเทพมหานครไม่ได้ต้องการเพียงหาพื้นที่ว่างมาทำสวนแล้วเปิดให้ประชาชนเข้าใช้ แต่ให้คนที่อยู่ในบริเวณใกล้เคียงมีส่วนร่วมตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบ โดยสอบถามประชาชนในรัศมีประมาณ 1 กิโลเมตรก่อนว่าต้องการสวนแห่งนี้หรือไม่ และพื้นที่ดังกล่าวตอบโจทย์การใช้ชีวิตของพวกเขาหรือไม่ เพราะบางพื้นที่อาจมีสวนสาธารณะอยู่ใกล้แล้ว การลงทุนสร้างสวนเพิ่มอาจเป็นการใช้งบประมาณโดยไม่จำเป็น

อีกทั้งประชาชนยังสามารถร่วมออกแบบรายละเอียดของสวนได้ตั้งแต่การตั้งชื่อไปจนถึงการเลือกสิ่งอำนวยความสะดวก เช่น หากบริเวณนั้นมีผู้สูงอายุจำนวนมาก ก็อาจต้องการพื้นที่ออกกำลังกายที่เหมาะสมกับการใช้งานของกลุ่มผู้สูงอายุ ทั้งนี้ ปัจจุบันกรุงเทพมหานครมีสวนขนาดเล็กมากกว่า 500 แห่ง ซึ่งรองผู้ว่าฯ บอกว่า กทม.ไม่สามารถจัดเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยประจำได้ทุกแห่ง การให้ประชาชนเข้ามาร่วมคิดและรู้สึกเป็นเจ้าของตั้งแต่ต้น จึงเป็นแนวทางที่ช่วยให้คนในชุมชนกลับมาดูแลพื้นที่ของตัวเองได้ด้วย

ขอนแก่นรวมพลังภาคธุรกิจ ขับเคลื่อนเมืองด้วยทุนและความร่วมมือ

ขอนแก่นเป็นอีกเมืองที่พยายามหาวิธีขับเคลื่อนการพัฒนาจากระดับพื้นที่ หลังกลุ่มนักธุรกิจในจังหวัดมองเห็นว่า หากต้องรอพึ่งพางบประมาณจากส่วนกลางเพียงอย่างเดียว การพัฒนาเมืองอาจเดินหน้าได้ไม่ทันกับความต้องการ จึงรวมตัวกันจัดตั้งบริษัท ขอนแก่นพัฒนาเมือง (KKTT) จำกัด วิสาหกิจเพื่อสังคม เพื่อเป็นกลไกประสานความร่วมมือและผลักดันโครงการพัฒนาจังหวัด จนกลายเป็นต้นแบบเมืองพัฒนาตนเองที่หลายเมืองในไทยอยากเดินตาม

สุรเดช ทวีแสงสกุลไทย ผู้ร่วมก่อตั้งบริษัท ขอนแก่นพัฒนาเมือง (KKTT) จำกัด วิสาหกิจเพื่อสังคม เล่าว่า จุดเริ่มต้นของการรวมตัวนักธุรกิจในขอนแก่นเกิดขึ้นเมื่อประมาณ 10-11 ปีก่อน จากการมองเห็นข้อจำกัดของการพัฒนาประเทศที่พึ่งพางบประมาณภาครัฐเป็นหลัก โดยงบประมาณส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล ทำให้จังหวัดอย่างขอนแก่นมีโอกาสเข้าถึงงบพัฒนาได้ค่อนข้างจำกัด

ในเวลานั้น กลุ่มนักธุรกิจขอนแก่นมองว่าการรอให้ภาครัฐจัดสรรงบประมาณมาพัฒนาจังหวัดอาจไม่ใช่คำตอบ จึงเริ่มตั้งคำถามว่าทำไมคนในพื้นที่จะไม่สามารถรวมตัวกันหาเงินและลงมือพัฒนาเมืองด้วยตัวเองได้ โดยมีแนวคิดสำคัญคือ การพัฒนาประเทศไม่ควรผูกติดอยู่กับงบประมาณภาครัฐเพียงแหล่งเดียว

อย่างไรก็ตาม การรวมตัวไม่ได้เกิดขึ้นในทันที กลุ่มผู้ก่อตั้งใช้เวลาหารือกันประมาณ 2 ปี เพื่อหาว่ารูปแบบองค์กรแบบใดจะช่วยขับเคลื่อนการพัฒนาขอนแก่นได้ ก่อนตัดสินใจจัดตั้งบริษัท ขอนแก่นพัฒนาเมือง หรือ KKTT ขึ้นมาในรูปแบบบริษัทจำกัด โดยในช่วงเวลานั้นแนวคิดวิสาหกิจเพื่อสังคมยังไม่เกิดขึ้น

ขออำนาจจากรัฐ แต่ใช้เงินเอกชนพัฒนาเมือง

หลังจากจัดตั้งบริษัท KKTT กลุ่มผู้ก่อตั้งเข้าไปหารือกับรัฐบาลเพื่อขออำนาจในการพัฒนาจังหวัด โดยไม่ได้ขอเงินสนับสนุนจากภาครัฐ แต่ต้องการให้ภาครัฐเปิดทางให้คนในพื้นที่สามารถดำเนินโครงการพัฒนาเมืองได้ด้วยตัวเอง และให้หน่วยงานภาครัฐอำนวยความสะดวกและสนับสนุนการดำเนินงาน

กระบวนการดังกล่าวใช้เวลาประมาณ 4 ปี จึงได้รับเอกสารและอำนาจที่เกี่ยวข้อง ซึ่งสุรเดชเรียกว่าเป็นแนวทาง “การกระจายอำนาจตามความพร้อม” เพราะเป็นการเปิดโอกาสให้พื้นที่ที่มีความพร้อมสามารถริเริ่มและจัดการโครงการพัฒนาของตัวเองได้ โดยภาคเอกชนเป็นผู้จัดหาทุนมาดำเนินการ

อย่างไรก็ตาม การให้บริษัทเอกชนเป็นผู้ขับเคลื่อนเพียงฝ่ายเดียวอาจทำให้ภาครัฐไม่มั่นใจ กลุ่มผู้ก่อตั้งจึงนำแนวคิด Special Purpose Vehicle (SPV) หรือองค์กรเฉพาะกิจสำหรับดำเนินโครงการมาใช้ โดยศึกษาแนวทางจากบริษัท กรุงเทพธนาคม จำกัด ของกรุงเทพมหานคร และนำมาปรับใช้กับขอนแก่น

กลไกนี้ทำให้การพัฒนาเมืองไม่ได้อยู่ภายใต้การดำเนินงานของบริษัทเอกชนเพียงแห่งเดียว แต่มีโครงสร้างที่ภาครัฐสามารถเข้ามามีส่วนร่วมได้ ปัจจุบันขอนแก่นใช้ SPV คือ ขอนแก่นพัฒนาเมือง เป็นเจ้าของโครงการพัฒนาจังหวัดรวม 144 โครงการ

สำหรับเป้าหมายของ KKTT มีอยู่ 3 เรื่อง ได้แก่ ลดความยากจน ลดความเหลื่อมล้ำ และสร้างความโปร่งใส โดยแนวคิดสำคัญคือการมองหาแหล่งทรัพยากรและความร่วมมืออื่น ๆ นอกเหนือจากงบประมาณภาครัฐ เพื่อให้จังหวัดสามารถเดินหน้าพัฒนาได้ด้วยตัวเอง

สร้างความเชื่อมั่นด้วยการลงมือทำและเปิดเผยข้อมูล

การดึงภาคเอกชนเข้ามามีบทบาทในการพัฒนาเมืองย่อมมาพร้อมกับคำถามว่า การรวมตัวของนักธุรกิจจะเป็นประโยชน์ต่อจังหวัดและประชาชนจริงหรือไม่ หรือเป็นเพียงการเพิ่มมูลค่าให้กับธุรกิจและทรัพย์สินของคนกลุ่มนั้น

สุรเดชเล่าว่า ในปีแรกที่ก่อตั้ง KKTT ก็เผชิญกับคำถามดังกล่าวแล้ว โดยมีกลุ่มองค์กรภาคประชาสังคมจัดเวทีสาธารณะในหัวข้อ “ขอนแก่นพัฒนาเมือง เพื่อเมืองหรือเพื่อใคร” เพื่อเปิดโอกาสให้ตั้งคำถามถึงบทบาทของกลุ่มนักธุรกิจในการพัฒนาเมือง

สุรเดชมองว่า การตอบคำถามด้วยคำพูดเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ สิ่งที่จะสร้างความเชื่อมั่นได้คือ การลงมือทำให้เห็นจริง โดยในช่วง 4 ปีแรก ขอนแก่นพัฒนาเมืองใช้งบประมาณของตัวเองขับเคลื่อนโครงการต่าง ๆ เช่น การนำคนในพื้นที่ไปศึกษาดูงาน และการนำเข้ารถไฟฟ้ามาให้ขอนแก่นได้ศึกษา โดยใช้เงินของกลุ่มเองทั้งหมด

อีกส่วนหนึ่งที่จะตอบคำถาม คือ การสื่อสารให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลได้ง่าย ตั้งแต่ช่วงเริ่มต้น KKTT ใช้ช่องทางต่าง ๆ ทั้ง Facebook, Instagram และ YouTube อธิบายว่าองค์กรทำอะไรและมีแนวทางการพัฒนาเมืองอย่างไร เพื่อให้คนในพื้นที่สามารถตรวจสอบและทำความเข้าใจการดำเนินงานได้

ขณะเดียวกัน การจัดทำแผนพัฒนาเมืองก็ต้องแสดงผลกระทบให้ครอบคลุมทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยแผน Smart City ของขอนแก่นมีทั้งหมด 7 ด้าน รวม 144 โครงการ แต่ละโครงการต้องระบุว่าจะสร้างผลกระทบต่อทั้งสามด้านอย่างไร เพื่อให้การพัฒนาไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการเพิ่มผลกำไรทางธุรกิจ

เปิดให้คนขอนแก่นร่วมตัดสินใจพัฒนาเมือง

นอกจากการเปิดเผยข้อมูลแล้ว การมีส่วนร่วมของประชาชนยังเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาเมืองขอนแก่น โดยใช้กระบวนการประชาคมเปิดเวทีให้คนในพื้นที่เข้ามาแสดงความคิดเห็นและร่วมตัดสินใจในโครงการต่าง ๆ

ตัวอย่างหนึ่งคือ การพัฒนาโครงการรถไฟฟ้าของจังหวัด ซึ่งมีการเปิดเวทีรับฟังความคิดเห็น โดยเทศบาลเรียกประชาชนเข้าร่วมประมาณ 400-500 คน เพื่อร่วมกันพิจารณาแนวทางและรูปแบบการดำเนินโครงการ

สุรเดชยังยกตัวอย่างช่วงที่หน่วยงานส่วนกลางสอบถามว่าขอนแก่นต้องการดำเนินโครงการรถไฟฟ้าด้วยตัวเอง หรือให้ส่วนกลางเข้ามาดำเนินการให้ ปรากฏว่ามีประชาชนส่งไปรษณียบัตรตอบกลับถึง 15,000 ฉบับ เพื่อยืนยันว่าต้องการให้ขอนแก่นเป็นผู้ดำเนินการเอง

ลำพูนใช้พลังความคิดสร้างสรรค์เป็นเครื่องมือพัฒนาเมือง

สำหรับลำพูน การพัฒนาเมืองเริ่มจากการมองหาทุนที่มีอยู่ในพื้นที่ ทั้งประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม อาคารเก่า และเครือข่ายคนทำงานสร้างสรรค์ แล้วนำสิ่งเหล่านี้มาต่อยอดเป็นกิจกรรมและโอกาสทางเศรษฐกิจ

ไชยยง รัตนอังกูร ผู้ร่วมก่อตั้งกลุ่มขับเคลื่อนเมือง Lamphun City Lab และอดีตประธานกรรมการสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (CEA) เล่าว่า การเริ่มต้นพัฒนาเมืองของตัวเองมีข้อจำกัดแตกต่างจากกรุงเทพฯ และขอนแก่น เพราะไม่มีทั้งอำนาจในการบริหารจัดการและงบประมาณ แต่มีสิ่งสำคัญคือ เครือข่ายคนและพลังความคิดสร้างสรรค์

Lamphun City Lab จึงเริ่มต้นจากการรวบรวมนักคิดและคนทำงานสร้างสรรค์ในเมืองมารวมตัวกัน เพื่อสร้างพลังทางความคิดและพัฒนาตัวเองให้เป็น Think Tank หรือกลุ่มที่ช่วยคิดและออกแบบแนวทางพัฒนาเมือง ก่อนจัดตั้งเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคม (social enterprise) และระดมทุนจากหน่วยงานต่าง ๆ มาทำกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเมือง

หนึ่งในแนวทางที่ใช้คือ การทำงานร่วมกับภาคีและหน่วยงานที่มีงบประมาณอยู่แล้ว เช่น การร่วมกับ SX และบริษัท ไทยเบฟเวอเรจ จำกัด (มหาชน) จัดกิจกรรมเกี่ยวกับประเพณีและวัฒนธรรมของเมือง โดยนำกิจกรรมเหล่านั้นมาใช้เป็นเครื่องมือพัฒนาพื้นที่ ย่าน อาชีพ และคนในชุมชน

ขณะเดียวกัน เมื่อได้รับค่าบริหารจัดการจากโครงการต่าง ๆ Lamphun City Lab ก็จะนำเงินส่วนหนึ่งกลับมาระดมความคิดและวางแผนทำกิจกรรมพัฒนาเมืองในประเด็นอื่นต่อไป ทำให้สามารถใช้ทรัพยากรจากงานที่ได้รับมอบหมายมาต่อยอดเป็นกิจกรรมของตัวเองได้

ใช้งบเทศกาลครั้งเดียว สร้างการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่องหลายปี

ไชยยงมองว่า หลายจังหวัดมักจัดสรรงบประมาณเพื่อจัดงานหรือเทศกาลเป็นครั้ง ๆ แต่โจทย์สำคัญ คือ จะทำอย่างไรให้กิจกรรมเหล่านั้นมีหน้าที่มากกว่าการจัดงานให้เสร็จสิ้น โดยสามารถนำความคิดสร้างสรรค์เข้าไปเชื่อมโยงกับปัญหาของเมืองและสร้างการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่องได้

ตัวอย่างเช่น งานลอยกระทง ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ผู้คนจะเข้าไปใกล้ชิดแม่น้ำมากที่สุด Lamphun City Lab จึงมองว่าสามารถใช้โอกาสนี้สร้างการเรียนรู้เรื่องคุณภาพน้ำ ให้คนได้เห็นสภาพแม่น้ำที่ตัวเองกำลังใช้ประกอบประเพณีและวัฒนธรรม รวมถึงชวนให้ตั้งคำถามว่าในอดีตแม่น้ำมีความสำคัญอย่างไร และปัจจุบันกำลังเผชิญปัญหาอะไรบ้าง

อีกตัวอย่างที่เห็นผลชัดคือการจัดกิจกรรมพัฒนาย่านสร้างสรรค์ในพื้นที่ที่มีบ้านร้างจำนวนมาก โดยไชยยงเล่าว่า ลำพูนมีปัญหาคนหนุ่มสาวย้ายไปทำงานที่เชียงใหม่ ทำให้เมืองเข้าสู่สังคมสูงวัย โดยมีประชากรสูงอายุประมาณ 38% ขณะเดียวกัน ในพื้นที่เมืองที่มีขนาดไม่ถึง 1 ตารางกิโลเมตร กลับมีบ้านร้างมากกว่า 100 หลัง

Lamphun City Lab จึงนำโจทย์นี้มาออกแบบกิจกรรม โดยชวนเจ้าของบ้านนำบ้านร้างมาปรับเปลี่ยนเป็นพื้นที่สร้างสรรค์ ทดลองจำลองโกดังให้เป็นศูนย์การค้า เปลี่ยนบ้านหลังหนึ่งเป็นที่พักแบบ Airbnb และอีกหลังเป็นร้านค้าปลีก เพื่อให้เห็นว่าบ้านที่ถูกทิ้งร้างสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์และสร้างโอกาสใหม่ให้กับพื้นที่ได้

กิจกรรมดังกล่าวได้รับงบประมาณจากสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (CEA) และการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) เพียงครั้งเดียว แต่ผลจากการจัดงานยังดำเนินต่อเนื่องมาจนถึงปีที่ 4 โดยบ้านร้างในพื้นที่ทยอยเปลี่ยนเป็นคาเฟ่ ขณะที่เจ้าของบ้านและผู้มีทรัพย์สินในเมืองเริ่มกลับมาปรับปรุงอาคารของตัวเอง

นอกจากนี้ ยังมีกรณีบ้านคุ้มหรือบ้านของเจ้านายหลังหนึ่งที่ถูกทิ้งร้างมาประมาณ 4-5 ปี หลังจากกิจกรรมในครั้งนั้น เจ้าของบ้านก็เริ่มปรับปรุงอาคารและเปลี่ยนให้เป็นพิพิธภัณฑ์และพื้นที่สวยงามของเมือง โดย Lamphun City Lab เตรียมใช้เทศกาล Full Moon Festival ในวันที่ 14 พฤศจิกายนนี้ เป็นโอกาสเฉลิมฉลองการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ดังกล่าว

ดึงคนกลับบ้านด้วยโอกาสทางเศรษฐกิจ ไม่ใช่แค่ความคิดถึง

อีกหนึ่งโจทย์สำคัญของลำพูนคือ การดึงคนรุ่นใหม่กลับมาพัฒนาบ้านเกิด เพราะการย้ายออกไปทำงานในเมืองใหญ่ทำให้พื้นที่ขาดแคลนคนวัยทำงาน และมีสัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น

ไชยยงมองว่า เมื่อประมาณ 10 ปีก่อน การชวนคนกลับบ้านแทบเป็นไปไม่ได้ เพราะคนยังต้องทำงาน หาเลี้ยงครอบครัว และสร้างความมั่นคงในชีวิต ขณะที่ในลำพูนไม่มีงานหรือโอกาสทางเศรษฐกิจมากนัก แต่สถานการณ์เริ่มเปลี่ยนไปหลังเกิดโควิด-19 เมื่อเทคโนโลยีทำให้คนสามารถทำงานจากที่ไหนก็ได้มากขึ้น จึงเริ่มเห็นคนที่มีความพร้อมกลับไปใช้ชีวิตในบ้านเกิด

กลุ่มแรกที่เห็นการเปลี่ยนแปลง ได้แก่ คนที่สร้างความมั่นคงในอาชีพของตัวเองได้แล้ว เช่น นักเขียนบทละคร ผู้กำกับภาพยนตร์ และคนทำงานด้านศิลปะที่รับงานจากหลายประเทศ ซึ่งไม่จำเป็นต้องอยู่ในกรุงเทพฯ เพื่อทำงานอีกต่อไป

ไชยยงยังมองว่า ความต้องการของโลกกำลังเปลี่ยนไป โดยให้ความสำคัญกับอากาศสะอาด อาหารปลอดภัย คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน งานฝีมือ และประสบการณ์ทางจิตใจ ซึ่งเป็นสิ่งที่เมืองเล็กมีต้นทุนอยู่แล้ว ต่างจากเมืองใหญ่ที่อาจไม่ได้มีทรัพยากรเหล่านี้มากนัก เพียงแต่คนที่ต้องกากรกลับบ้านจะมองเห็นโอกาสของตนเองในเทรนด์ความต้องการของโลกหรือไม่

ไชยยงแนะว่า การกลับบ้านต้องมาพร้อมกับการมองเห็นโอกาสทางเศรษฐกิจและสามารถสร้างรูปแบบธุรกิจจากโอกาสนั้นได้ ไม่ใช่กลับไปเพียงเพราะความคิดถึงบ้าน โดยไชยยงยกตัวอย่างพื้นที่ใกล้สถานีรถไฟขุนตาล ซึ่งเดิมเป็นพื้นที่เกษตรกรรม แต่เริ่มมีนักท่องเที่ยวเดินทางเข้ามาเพิ่มขึ้นจากความต้องการท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ

เขาเล่าว่า วันหนึ่งเขาได้เห็นว่ามีนักท่องเที่ยวจากกรุงเทพฯ เดินทางด้วยรถไฟข้ามคืนมาลงที่สถานีขุนตาลในช่วงเช้ามืด เพื่อเดินป่าที่อุทยานแห่งชาติขุนตาล โดยมีผู้โดยสารจากรถไฟสองขบวนรวมกันประมาณ 400 คน บางคนเป็นกลุ่มที่มีอุปกรณ์เดินป่าราคาสูงและตั้งใจเดินทางมาเพื่อสัมผัสธรรมชาติที่เงียบสงบ

ปรากฏการณ์นี้สะท้อนให้เห็นความต้องการใหม่ของผู้คนที่ต้องการหลีกหนีความวุ่นวายและใช้ชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติ ซึ่งอาจกลายเป็นโอกาสสร้างธุรกิจและอาชีพให้กับคนในพื้นที่ได้

ไชยยงทิ้งท้ายว่า คนที่ต้องการกลับไปอยู่บ้านเกิดต้องมองเห็นโอกาสและเตรียมความพร้อมในการทำงานหรือสร้างธุรกิจ ไม่ใช่ตัดสินใจจากความรู้สึกโรแมนติกเพียงอย่างเดียว

“อย่ากลับบ้านเพราะโรแมนติกนะ จะจนตาย อย่าโรแมนติกว่าอยากกลับบ้าน คุณต้องเห็นโอกาสก่อน ต้องมีอะไรสักอย่างที่จะทำก่อน” ไชยยงเตือน

กระจายอำนาจ เปิดทางให้ท้องถิ่นกำหนดอนาคตตัวเอง

เมื่อถามถึงสิ่งที่อยากเปลี่ยนแปลงมากที่สุดในระบบการพัฒนาเมืองไทย วิทยากรทั้งสามคนมีมุมมองร่วมกันในเรื่องการทำงานร่วมกันและการกระจายอำนาจ แม้จะเสนอแนวทางจากประสบการณ์ของแต่ละพื้นที่แตกต่างกัน

ไชยยงบอกว่า สิ่งที่ต้องการเห็นคือการทำงานร่วมกันโดยไม่แบ่งแยกตามสีทางการเมืองหรือเครือข่ายความสัมพันธ์ เพราะปัจจุบันการทำงานหลายอย่างยังติดอยู่กับเรื่องสีและคอนเน็กชัน จึงอยากให้ทุกฝ่ายยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง และให้ความสำคัญกับการแก้ปัญหาของคนในพื้นที่เป็นหลัก

ด้านสุรเดชอยากเห็น ‘ขอนแก่นโมเดล’ เกิดขึ้นในทุกจังหวัด โดยมองว่าปัจจุบันขอนแก่นมีกระบวนการและเครื่องมือทางกฎหมายรองรับอยู่แล้ว หากรัฐเปิดทางให้เมืองอื่นเหมือนขอนแก่น แต่ละจังหวัดก็สามารถนำไปปรับใช้ตามบริบทของตัวเอง ผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็นและการวางแผนพัฒนาเชิงพื้นที่แบบบูรณาการ รวมถึงจัดทำแผนพัฒนาจังหวัด เพื่อกำหนดทิศทางการพัฒนาและระดมทุนจากแหล่งอื่นนอกเหนือจากภาครัฐ

ขณะที่รองผู้ว่าฯ พรพรหมเห็นด้วยกับการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น โดยมองว่าคนที่อยู่ในพื้นที่ย่อมเข้าใจปัญหาและความต้องการของตัวเองได้ดีที่สุด แม้กรุงเทพมหานครจะมีสถานะเป็นเขตปกครองพิเศษ มีผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครที่มาจากการเลือกตั้ง และมีอำนาจตัดสินใจหลายเรื่อง แต่ก็ยังมีข้อจำกัดในบางด้าน เช่น การจัดการปัญหาฝุ่น รถโดยสารประจำทาง และทะเบียนรถยนต์ ซึ่งยังมีเรื่องที่ต้องอาศัยอำนาจจากหน่วยงานส่วนกลาง

รองผู้ว่าฯ กทม. จึงมองว่า หากท้องถิ่นมีอำนาจในการกำหนดนโยบายและบริหารจัดการงบประมาณได้มากขึ้น ก็จะช่วยให้สามารถแก้ปัญหาของพื้นที่ได้ตรงจุดมากกว่าเดิม พร้อมสนับสนุนให้จังหวัดต่าง ๆ ได้รับการกระจายอำนาจเช่นเดียวกัน เพราะเชื่อว่าการเปิดให้ท้องถิ่นบริหารจัดการตัวเองจะช่วยให้ประเทศเดินหน้าได้ดีขึ้น และทำให้ธุรกิจในแต่ละพื้นที่เติบโตไปพร้อมกัน