เจาะโครงสร้างอำนาจตะวันออกกลางในศึกสหรัฐอเมริกา-อิหร่าน
สงครามระหว่างสหรัฐอเมริกากับอิหร่าน (ที่ลากยาวกว่าหนึ่งเดือนเต็ม) ก่อกระทบต่อโครงสร้างอำนาจในตะวันออกกลาง การเมืองในภูมิภาคตกอยู่ใต้ระบบสองขั้วอำนาจ (Bipolar System) อย่างชัดเจน ซึ่งประกอบด้วย
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
1. ขั้วสหรัฐอเมริกา-อิสราเอลและรัฐอาหรับ เช่น ซาอุดิอาระเบีย กาตาร์ สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์และคูเวต
2. ขั้วอำนาจอิหร่าน พร้อมกลุ่มติดอาวุธในเยเมน เลบานอนและซีเรีย
สหรัฐอเมริกาควบคุมอำนวยการยุทธ์และเปิดปฏิบัติการทหารผ่านโครงสร้างบังคับบัญชาในเขตกองทัพภาคกลาง (Central Command) ซึ่งเป็นภูมิภาคทหารของสหรัฐอเมริกาที่ครอบคลุมพื้นที่ตะวันออกกลางและเอเชียกลางโดยไล่เรียงตั้งแต่อ่าวเปอร์เซียไปจนถึงทะเลสาบแคสเปียน
สหรัฐอเมริกาตั้งฐานทัพในหลายจุดยุทธศาสตร์ของรัฐอาหรับ ทั้งยังประสานการรบร่วมกับอิสราเอลซึ่งเป็นรัฐที่ทรงแสนยานุภาพทางทหารในตะวันออกกลาง เมื่อปีที่แล้ว อิสราเองก็ยิงขีปนาวุธเข้าถล่มอิหร่านและสังหารนักวิทยาศาสตร์นิวเคลียร์อิหร่านไปหลายคน โดนัล ทรัมป์ คงวางแผนร่วมกับเนทันยาฮู โดยผู้นำทั้งสองอาจมั่นใจว่า ศักยภาพการรบของอิหร่านถูกทำลายลงแล้วบางส่วนนับตั้งแต่ที่อิสราเอลใช้อาวุธหนักเข้าโจมตีอิหร่านเมื่อปีที่แล้ว อิหร่านจึงไม่น่าแข็งแกร่งนัก ทว่า การรบที่ยืดเยื้อส่อนัยว่าสหรัฐอเมริกากับอิสราเอลคงประเมินผิดพลาดไปพอควร
อิหร่านจัดเป็นรัฐขนาดใหญ่ที่ทรงอำนาจทางทหารในตะวันออกกลาง กองทัพอิหร่านมีจำนวนหลายแสนนาย และถ้ารัฐบาลเตหะรานเรียกระดมพลทั่วประเทศ ก็จะจัดกำลังได้เกินหนึ่งล้านคน การแต่งทัพของอิหร่านที่ระดมกองทหารและอาวุธที่มีอานุภาพทำลายล้างสูงออกมาจำนวนมาก นับว่าไม่ใช่เรื่องง่ายที่สหรัฐอเมริกากับอิสราเอลจักเอาชนะอิหร่านได้ในระยะเวลาอันรวดเร็ว
อิหร่านใช้สูตรยุทธศาสตร์ในทางลึก หรือ Strategic Depth โดยสนับสนุนด้านการเงิน การฝึกทหารและการส่งออกยุทโธปกรณ์ไปให้แก่กลุ่มฮูติในเยเมน กลุ่มฮิซบอลเลาะห์ในเลบานอน และกลุ่มอัสซาดในซีเรีย ถึงแม้ว่าระบอบอัสซาดจะล่มสลายลงแล้ว แต่อิหร่านยังมีฮูติและฮิซบอลเลาะห์ที่เป็นทั้งแนวป้องกันภัยและฐานขยายกำลัง อิหร่านยังถือไพ่อีกใบ นั่นคือ การปิดช่องแคบฮาร์มุช เส้นทางส่งออกน้ำมันเส้นหลักของโลก และใช้กบฎฮูติกดดันการเดินเรือตรงช่องแคบบับเอลมันเดบ การเดินแผนเช่นนี้ ทำให้อ่าวเปอร์เซียกับทะเลแดงตกอยู่ในภาวะปั่นป่วนจนทำให้อิหร่านมีอำนาจต่อรองเพิ่มขึ้น
กระนั้นก็ดี ลำพังอิหร่านพร้อมเครือข่ายกลุ่มติดอาวุธฮูติกับฮิซบอลเลาะห์ คงไม่เพียงพอที่จะทำให้อิหร่านพลิกเกมส์หันมามีชัยเหนือข้าศึกได้ ในการนี้ หากนาวิกโยธินและกองกำลังสะเทิ้นน้ำสะเทิ้นบกของสหรัฐอเมริกาสามารถบุกยึดเกาะคาร์ก (ซึ่งเป็นแหล่งโรงงานกลั่นน้ำมันและจุดคับขันด้านความมั่นคงของชายฝั่งทะเลอิหร่าน) ก็ย่อมส่งผลให้อิหร่านตกอยู่ในสถานการณ์ที่ยากลำบาก ความหวังของเตหะรานจึงต้องการแรงสนับสนุนจากรัฐมหาอำนาจอื่นเพื่อทัดทานการบุกโจมตีของสหรัฐอเมริกา
ในเพลานี้ รัสเซียพยายามส่งอาวุธมาที่เตหะราน โดยอาศัยการขนส่งทางเรือในทะเลสาบแคสเปียน ทว่า อิสราเอลกลับยิงเรือรบรัสเซียจนทำให้การส่งกำลังบำรุงจากรัสเซียเข้าเตหะรานมีความล่าช้า กระนั้นก็ดี ขณะที่ค่ายสหรัฐอเมริกาและอิสราเอลสามารถทำลายโครงสร้างพื้นฐานของอิหร่านได้พอควร พร้อมสังหารแกนนำอิหร่านลงบางส่วน แต่สหรัฐอเมริกาเองกลับเจอปัญหาใหญ่ นั่นคือ การประท้วงของชาวอเมริกันเพื่อต่อต้านการทำสงครามกับอิหร่าน จึงมิแน่นักว่า รัฐบาลโดนัลด์ ทรัมป์ จะได้รับไฟเขียวจากคนอเมริกันให้ทำศึกพิชิตอิหร่านแบบเต็มกำลัง ภาวะที่ทั้งสองค่ายต่างมีทั้งจุดอ่อนและจุดแข็งผสมปนเปกันไป ล้วนส่งผลให้การสู้รบเข้าสู่โหมดยืดเยื้อโดยที่ไม่มีฝ่ายใดคว้าชัยชนะอย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาดในห้วงเดือนมีนาคมนี้
แต่ไม่ว่าผลของการรบจะออกมาอย่างไร ภูมิรัฐศาสตร์ตะวันออกกลาง ณ วันนี้ ได้แบ่งแยกออกเป็นสองขั้วอำนาจใหญ่อย่างชัดเจน นี่คือ รอยแตกแยกที่ตอกลิ่มทิ่มลึกเข้าไปในภูมิภาคที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งหลากหลายรูปแบบเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ทั้งสงครามกลางเมือง การแบ่งแยกดินแดน การก่อการร้าย และการแย่งชิงทรัพยากร
ตะวันออกกลางจึงมีลักษณะเป็น Shatterbelt หรือ ภูมิภาคของแถบแตกแยกภายใต้ระบบสองขั้วอำนาจที่ขับเคี่ยวกัน
รศ.ดร.ดุลยภาค ปรีชารัชช
นายกสมาคมภูมิภาคศึกษา และอาจารย์ ม.ธรรมศาสตร์
