เมื่อน้ำเป็นความเสี่ยงธุรกิจ เปิดบทเรียน ‘อมตะ-ไทยเบฟ’ รับมือปัญหาน้ำ

น้ำท่วมอาจทำให้โรงงานหยุดดำเนินงานและขนส่งสินค้าไม่ได้ ขณะที่น้ำแล้งอาจทำให้ธุรกิจขาดแคลนน้ำและเผชิญต้นทุนวัตถุดิบที่สูงขึ้น แต่แม้มีน้ำเพียงพอ หากน้ำกลายเป็นน้ำกร่อยหรือมีสารปนเปื้อน ธุรกิจก็ยังต้องปรับคุณภาพก่อนนำมาใช้ ความเสี่ยงด้านน้ำจึงเชื่อมโยงกับทั้งการผลิต ต้นทุน ห่วงโซ่อุปทาน และความสัมพันธ์กับชุมชน

บนเวที The Truth of Water “รู้ทันน้ำ รู้ทันอนาคต” ในหัวข้อ The Risk We Must Face “เมื่อ Water Risk กลายเป็น Business Risk” คุณวิกรม กรมดิษฐ์ ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร บริษัท อมตะ คอร์ปอเรชัน จำกัด (มหาชน) และคุณต้องใจ ธนะชานันท์ รองกรรมการผู้อำนวยการใหญ่ และผู้บริหารสูงสุดกลุ่มงานความยั่งยืนและกลยุทธ์ บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ จำกัด (มหาชน) นำเสนอภาพของความเสี่ยงด้านน้ำจากสองระดับที่เชื่อมโยงกัน ตั้งแต่การจัดการน้ำในระดับลุ่มน้ำและเมือง ไปจนถึงการเตรียมความพร้อมของโรงงานและห่วงโซ่อุปทาน

จากนิคมอุตสาหกรรมที่ต้องจัดหาน้ำให้โรงงานจำนวนมาก ไปจนถึงธุรกิจเครื่องดื่มที่ต้องดูแลทั้งปริมาณและคุณภาพน้ำ ประสบการณ์ของทั้งสองบริษัทสะท้อนว่า การบริหารความเสี่ยงต้องเชื่อมตั้งแต่การกักเก็บ การระบาย และการหมุนเวียนน้ำภายในโรงงาน ไปถึงการดูแลต้นน้ำและการใช้ทรัพยากรร่วมกับชุมชน เพราะปัญหาที่เกิดขึ้นในลุ่มน้ำเดียวกันสามารถส่งผลต่อเนื่องมาถึงธุรกิจได้

น้ำท่วมอมตะ จุดเปลี่ยนที่ทำให้ต้องกลับมาคิดเรื่องน้ำอย่างจริงจัง

คุณวิกรมระบุว่า เหตุผลสำคัญที่ทำให้กลับมาพูดถึงการบริหารน้ำอย่างจริงจัง คือเหตุการณ์น้ำท่วมในพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมอมตะในช่วงที่ผ่านมา ซึ่งรุนแรงกว่าที่เคยพบมาตลอดชีวิตและตลอดระยะเวลาการทำธุรกิจ

เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้โจทย์เรื่องน้ำเหลือคำถามพื้นฐานสองข้อ คือ ในฤดูฝนจะทำอย่างไรไม่ให้น้ำท่วม และในฤดูแล้งจะทำอย่างไรให้มีน้ำใช้อย่างเพียงพอ

เพื่ออธิบายปัญหา คุณวิกรมเปรียบเทียบความสามารถในการกักเก็บน้ำของลุ่มน้ำแม่กลองในพื้นที่กาญจนบุรีกับลุ่มน้ำเจ้าพระยา โดยย้ำว่าตัวเลขดังกล่าวเป็นการคำนวณอย่างง่ายจากประสบการณ์และข้อมูลที่นำมาเสนอ ไม่ใช่ข้อสรุปเชิงวิชาการ

คุณวิกรมมองว่า ความสามารถในการกักเก็บน้ำดังกล่าวเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้พื้นที่ลุ่มเจ้าพระยาเผชิญน้ำท่วมซ้ำ ขณะที่ลุ่มน้ำแม่กลองสามารถใช้ทั้งเขื่อนและระบบกระจายน้ำช่วยรองรับน้ำในฤดูฝน ก่อนส่งต่อไปใช้ในพื้นที่ต่าง ๆ ได้มากกว่า

ในภาพรวมของประเทศ คุณวิกรมระบุว่า ประเทศไทยมีน้ำฝนเกือบ 700,000 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี แต่เขื่อนทั่วประเทศกลับรองรับได้เพียงประมาณ 70,000 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือราว 10% ของปริมาตรน้ำฝนทั้งหมด ตัวเลขนี้จึงสะท้อนข้อจำกัดของการพึ่งพาเขื่อนเพียงอย่างเดียว และนำไปสู่ข้อเสนอให้เพิ่มพื้นที่พักน้ำและกระจายน้ำออกจากแม่น้ำสายหลักตั้งแต่ต้นทาง

เก็บน้ำต้นทาง-เพิ่มทางระบาย ลดแรงกดดันก่อนถึงกรุงเทพฯ

แนวคิดสำคัญที่คุณวิกรมเสนอ คือการทำให้พื้นที่ลุ่มเจ้าพระยาสามารถเก็บน้ำได้มากขึ้นทั้งในและนอกเขื่อน โดยประเมินอย่างคร่าว ๆ ว่า หากต้องการเพิ่มความสามารถในการรับน้ำให้ใกล้เคียง 100,000 ล้านลูกบาศก์เมตร อาจต้องเพิ่มพื้นที่กักเก็บอีกประมาณ 74,000 ล้านลูกบาศก์เมตรจากความจุเดิมราว 26,000 ล้านลูกบาศก์เมตร

อย่างไรก็ตาม การเพิ่มเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำไม่ใช่คำตอบเพียงทางเดียว คุณวิกรมเสนอให้นำน้ำไป “ฝาก” ไว้ตามพื้นที่ต่าง ๆ ผ่านระบบคลองก้างปลา ก่อนกระจายเข้าสู่คู คลอง หนอง บึง บ่อ แก้มลิง หรือพื้นที่รับน้ำขนาดใหญ่ วิธีนี้จะช่วยชะลอน้ำในฤดูฝนไม่ให้ไหลลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยาพร้อมกัน ขณะเดียวกัน น้ำที่กักเก็บไว้ยังสามารถนำกลับมาใช้ในฤดูแล้งได้

สำหรับกรุงเทพฯ คุณวิกรมยกตัวอย่างว่า กรุงเทพฯ มีความสามารถในการรองรับน้ำอยู่ที่ประมาณ 2,500 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ขณะที่ในช่วงน้ำหลากรุนแรง ปริมาณน้ำอาจเพิ่มขึ้นถึงประมาณ 4,500 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่การควบคุมปริมาณน้ำก่อนถึงกรุงเทพฯ ให้อยู่ในระดับประมาณ 2,000-2,500 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที พร้อมกระจายน้ำส่วนเกินไปยังเส้นทางอื่น

ข้อเสนอประกอบด้วย 3 แนวทางหลัก ได้แก่

• ขยายและขุดคลองที่มีอยู่ให้ลึกขึ้น เพื่อเพิ่มความสามารถในการระบายน้ำไปทางแม่น้ำท่าจีนและแม่น้ำบางปะกง
• ขยายคลองในกรุงเทพฯ และพื้นที่ใกล้เคียง โดยใช้แนวคลองเดิมเพื่อลดข้อจำกัดด้านการเวนคืนที่ดิน
• พัฒนาคลองสายใหม่สำหรับผันน้ำเลี่ยงกรุงเทพฯ ตามแนวทางที่ภาครัฐกำลังพิจารณา

คุณวิกรมยังเสนอให้ไทยดึงความเชี่ยวชาญจากต่างประเทศเข้ามาช่วยวางแผนระยะยาว โดยยกจีน ญี่ปุ่น และเนเธอร์แลนด์เป็นตัวอย่างของประเทศที่มีประสบการณ์ด้านการจัดการน้ำในเงื่อนไขแตกต่างกัน ทั้งการผันน้ำ การรับมือฝนและไต้ฝุ่น ตลอดจนการบริหารพื้นที่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล พร้อมเสนอให้ผลักดันความร่วมมือในระดับรัฐบาลต่อรัฐบาล

จากน้ำส่วนเกินสู่ Water Economy

นอกจากการป้องกันน้ำท่วมและการสำรองน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้ง คุณวิกรมมองว่า น้ำยังสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้ หากมีระบบกักเก็บ บำบัด และจัดสรรที่เหมาะสม โดยเสนอให้เปิดทางแก่ภาคเอกชนเข้ามาลงทุนด้านแหล่งน้ำภายใต้กฎหมายและกติกาที่ชัดเจน ก่อนจำหน่ายน้ำให้ภาคอุปโภคบริโภค ภาคอุตสาหกรรม และภาคเกษตรกรรมในราคาที่เหมาะกับผู้ใช้แต่ละกลุ่ม

แนวคิดดังกล่าวสะท้อนผ่าน “อมตะโมเดล” ซึ่งคุณวิกรมระบุว่าใช้มาเกือบ 30 ปี ระบบเริ่มจากการรับน้ำฝนและน้ำจากพื้นที่รับน้ำประมาณ 600 ตารางกิโลเมตรเข้าสู่อ่างเก็บน้ำ ก่อนที่น้ำส่วนเกินจะไหลต่อไปยังแม่น้ำบางปะกงและอ่าวไทย

อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์ล่าสุดแสดงให้เห็นว่า แม้ระบบจะถูกออกแบบให้รองรับฝนมากกว่าสถิติเดิม ก็ยังอาจรับมือฝนสุดขั้วไม่ทัน คุณวิกรมเล่าว่า เดิมพื้นที่เคยมีฝนสูงสุดประมาณ 120 มิลลิเมตร จึงออกแบบระบบให้รองรับ 200 มิลลิเมตร แต่ครั้งล่าสุดกลับมีฝนถึง 433 มิลลิเมตร ส่งผลให้น้ำจากพื้นที่รับน้ำไหลเข้ามาจนพื้นที่นิคมได้รับผลกระทบประมาณสองสัปดาห์

อีกด้านหนึ่ง อมตะใช้ระบบ Zero Waste Discharge เพื่อนำน้ำกลับมาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยคุณวิกรมอธิบายสัดส่วนการจัดการน้ำไว้ดังนี้

• น้ำเสียทั้งหมดเข้าสู่ระบบบำบัด
• 43% ถูกนำกลับมาใช้เป็นน้ำรีไซเคิลหรือน้ำอุตสาหกรรม
• 31% ถูกส่งไปใช้ในโรงไฟฟ้า 10 แห่ง
• 26% ใช้ดูแลพื้นที่สีเขียวและในระบบหล่อเย็น

คุณวิกรมระบุว่า ระบบดังกล่าวทำให้อมตะไม่มีน้ำไหลออกจากนิคมมาแล้วอย่างน้อย 25 ปี ขณะที่อ่างเก็บน้ำหลักมีพื้นที่เกือบ 800 ไร่ และกักเก็บน้ำได้ประมาณ 30 ล้านลูกบาศก์เมตร หากไม่มีฝนตก ปริมาณสำรองที่มีอยู่จะรองรับการใช้งานได้ประมาณหนึ่งปีครึ่ง ปัจจุบันบริษัทยังอยู่ระหว่างเพิ่มความสามารถในการกักเก็บน้ำเป็น 100 ล้านลูกบาศก์เมตร เพื่อรองรับโรงงานในพื้นที่ชลบุรีประมาณ 900 แห่ง

บทเรียนของอมตะจึงมีทั้งสองด้าน ด้านหนึ่งคือความจำเป็นของการมีน้ำสำรองและระบบหมุนเวียนน้ำภายในพื้นที่อุตสาหกรรม แต่อีกด้านหนึ่งคือการยอมรับว่าแบบจำลองที่เคยเพียงพออาจไม่รองรับฝนสุดขั้วในอนาคต ธุรกิจจึงต้องทบทวนสมมติฐานและเพิ่มขีดความสามารถของระบบอย่างต่อเนื่อง

ธุรกิจเครื่องดื่มต้องรับมือทั้งปริมาณ คุณภาพ และผลกระทบทางอ้อม

สำหรับธุรกิจเครื่องดื่ม คุณต้องใจอธิบายว่า ความเสี่ยงด้านน้ำไม่ได้จำกัดอยู่แค่ปัญหาน้ำมากหรือน้ำน้อย บริษัทต้องรับมือทั้งความเสี่ยงที่กระทบการดำเนินงานโดยตรง และความเสี่ยงที่ส่งต่อมาผ่านห่วงโซ่อุปทานหรือเกิดจากความสัมพันธ์กับผู้ใช้น้ำรายอื่น

ความเสี่ยงทางตรงครอบคลุมทั้งน้ำท่วม น้ำแล้ง น้ำเค็ม น้ำกร่อย และสารพิษในน้ำ ตัวอย่างที่เกิดขึ้นกับไทยเบฟคือโรงงานในอยุธยา ซึ่งเมื่อระดับความเค็มของน้ำเพิ่มขึ้น น้ำที่นำมาใช้จะกลายเป็นน้ำกร่อย ทำให้บริษัทต้องปรับคุณภาพก่อนนำเข้าสู่การใช้งาน

คุณต้องใจยังยกกรณีปัญหาการปนเปื้อนในธุรกิจน้ำดื่มของยุโรป เพื่ออธิบายว่าคุณภาพน้ำอาจเชื่อมโยงไปถึงการฟ้องร้องและค่าปรับได้ ความเสี่ยงจึงไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อธุรกิจมีน้ำเพียงพอ แต่ต้องดูด้วยว่าน้ำนั้นเหมาะสมต่อการใช้งานหรือไม่

ส่วนความเสี่ยงทางอ้อมที่คุณต้องใจกล่าวถึงมีหลายด้าน ได้แก่

• การขนส่งสินค้า เมื่อน้ำท่วม ธุรกิจอาจไม่สามารถส่งสินค้าได้ แม้ปัญหาจะไม่ได้เกิดขึ้นกับกระบวนการผลิตโดยตรง
• ราคาวัตถุดิบ เมื่อน้ำแล้ง วัตถุดิบทางการเกษตร เช่น น้ำตาลและข้าว ซึ่งใช้ในการผลิตเครื่องดื่ม อาจมีราคาสูงขึ้นและกระทบต้นทุน
• การแข่งขันใช้น้ำกับชุมชน หากคนในพื้นที่เห็นว่าบริษัทนำทรัพยากรน้ำที่ใช้ร่วมกันไปสร้างกำไร อาจเกิดความไม่พอใจหรือการคัดค้าน
• กฎหมายและกฎระเบียบ การเปลี่ยนแปลงข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องเป็นอีกความเสี่ยงที่บริษัทต้องติดตามและจัดการ

คุณต้องใจยกตัวอย่างการประท้วงบริษัทเครื่องดื่มในสหรัฐฯ และอินเดีย ซึ่งชุมชนตั้งคำถามต่อการนำทรัพยากรน้ำในพื้นที่ไปใช้เชิงธุรกิจ เพื่อชี้ให้เห็นว่าการมีน้ำใช้ในโรงงานต้องพิจารณาควบคู่กับการใช้น้ำของชุมชนด้วย

ด้วยเหตุนี้ การบริหารความเสี่ยงของไทยเบฟจึงครอบคลุมตั้งแต่การประเมินสถานการณ์ของโรงงาน การจัดหาและใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ ไปจนถึงการทำงานร่วมกับคนในพื้นที่และดูแลแหล่งน้ำที่ใช้ร่วมกัน

ประเมิน 80 โรงงาน พบ 31 แห่งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงสูงหรือสูงมาก

คุณต้องใจระบุว่า ขั้นตอนแรกของไทยเบฟคือการประเมินความเสี่ยง โดยใช้ทั้งเครื่องมือสำเร็จรูปและการทำงานร่วมกับ สสน. เพื่อประเมินรายละเอียดของความเสี่ยงด้านน้ำสำหรับโรงงานทั่วโลก 80 แห่ง

การประเมินยังครอบคลุมความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศ เช่น พายุไซโคลน พายุไต้ฝุ่น และอุณหภูมิที่เพิ่มสูงขึ้น โดยบริษัทดำเนินการอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้มีข้อมูลสำหรับวางแผนรับมือ

ผลการประเมินที่คุณต้องใจนำเสนอพบว่า โรงงาน 31 แห่งอยู่ในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงด้านน้ำสูงหรือสูงมาก โดยพื้นที่ในประเทศไทยที่บริษัทตั้งโรงงานอยู่ล้วนจัดอยู่ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงหรือความเครียดด้านน้ำ หรือ Water Stress สูงและสูงมาก

สำหรับโรงงานในกลุ่มดังกล่าว ไทยเบฟให้จัดทำแผนบริหารจัดการน้ำที่ชัดเจน ครอบคลุมทั้งการเตรียมน้ำใช้และการรับมือปัญหาที่อาจเกิดขึ้น โดยมีแนวทางสำคัญ ได้แก่

• สร้างแหล่งเก็บน้ำของโรงงานเอง เพื่อเตรียมรับสถานการณ์ที่น้ำอาจขาดแคลน
• กักเก็บน้ำฝน เพิ่มน้ำสำรองสำหรับใช้ในพื้นที่
• เตรียมแผนรับมือน้ำท่วม ควบคู่กับการวางแผนป้องกันปัญหาขาดแคลนน้ำ
• ลดการใช้น้ำและเพิ่มประสิทธิภาพตามหลัก 3R โดยนำน้ำที่ใช้แล้วกลับมาบำบัดและใช้ประโยชน์ เช่น ทำความสะอาดหรือหล่อเย็นในกระบวนการผลิตพลังงาน
• ดูแลความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับระดับน้ำทะเล เป็นส่วนหนึ่งของแผนจัดการน้ำ

แนวทางดังกล่าวเชื่อมการประเมินความเสี่ยงเข้ากับการลงมือจัดการในโรงงาน โดยคุณต้องใจเน้นว่า เมื่อประเมินแล้วก็ต้องมีแผนรองรับ เพื่อให้ความเสี่ยงที่ตรวจพบถูกนำไปใช้กำหนดการดำเนินงานอย่างชัดเจน

ขยายจากโรงงานสู่ต้นน้ำ ตั้งเป้าคืนน้ำภายในปี 2040

นอกจากดูแลการใช้น้ำภายในโรงงาน คุณต้องใจระบุว่าไทยเบฟยังทำงานร่วมกับชุมชน โรงเรียน และเกษตรกรใกล้เคียง เพื่อให้การใช้ทรัพยากรน้ำเกิดประโยชน์ร่วมกัน และดูแลความเสี่ยงที่อาจเกิดจากการแข่งขันใช้น้ำ

ในช่วงสองถึงสามปีที่ผ่านมา บริษัทได้ขยายการทำงานไปสู่พื้นที่ต้นน้ำมากขึ้น เนื่องจากหากลุ่มน้ำเดียวกันมีปัญหา โรงงานที่ใช้น้ำจากลุ่มน้ำนั้นก็ย่อมได้รับผลกระทบตามไปด้วย

ตัวอย่างคือการทำงานในพื้นที่เชียงดาว ทั้งการปลูกป่า ดูแลคุณภาพน้ำ สร้างฝาย และทำงานกับชุมชนเพื่อให้สามารถรักษาแหล่งน้ำของตนเองได้ การบริหารน้ำจึงขยายจากพื้นที่โรงงานไปสู่แหล่งทรัพยากรที่โรงงานและชุมชนพึ่งพาร่วมกัน

ตามเป้าหมายที่คุณต้องใจนำเสนอ ไทยเบฟต้องการ คืนน้ำกลับสู่ธรรมชาติให้ได้เทียบเท่า 100% ของปริมาณผลิตภัณฑ์น้ำที่จำหน่าย ภายในปี 2040 โดยขณะนี้มีโครงการด้านน้ำที่ทำร่วมกับแม่ฟ้าหลวงแล้วแปดโครงการ และมีความตั้งใจขยายการทำฝายให้ครอบคลุมลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นลุ่มน้ำที่บริษัทใช้น้ำจำนวนมาก

อย่างไรก็ตาม คุณต้องใจระบุว่าปัจจุบันการคืนน้ำยังอยู่ที่ประมาณ 5% เมื่อเทียบกับเป้าหมาย 100% ที่วางไว้ จึงต้องเร่งลงทุนและเพิ่มโครงการอย่างต่อเนื่องเพื่อเดินหน้าไปสู่เป้าหมายดังกล่าว

คุณต้องใจให้ความสำคัญกับการดูแลโครงการหลังสร้างเสร็จ โดยอธิบายว่าฝายอาจเสื่อมสภาพหากไม่มีผู้ดูแล การลงทุนสร้างโครงสร้างจึงต้องมาพร้อมกับการทำงานร่วมกับชุมชน การสร้างประชาคม และการจัดตั้งกองทุนน้ำในชุมชนที่เข้าไปดำเนินโครงการ เพื่อให้คนในพื้นที่สามารถดูแลฝายต่อไปได้ในระยะยาว

บริษัทยังติดตามผลว่า หลังจากมีการบริหารจัดการน้ำที่ดีขึ้นแล้ว ความเป็นอยู่ของชุมชนดีขึ้นจริงหรือไม่ ทำให้การประเมินโครงการครอบคลุมทั้งการดูแลแหล่งน้ำและผลที่เกิดขึ้นกับชีวิตของผู้ใช้น้ำในพื้นที่

ติดตั้งโทรมาตร 103 เครื่อง เพิ่มข้อมูลสำหรับเตือนภัย

อีกส่วนหนึ่งของการรับมือความเสี่ยงคือการมีข้อมูลน้ำจากพื้นที่ต้นทาง คุณต้องใจอธิบายว่า การติดตั้งเครื่องโทรมาตรในพื้นที่สูงเพื่อวัดความชื้นและปริมาณน้ำฝน จะช่วยให้ติดตามสถานการณ์ได้รวดเร็วขึ้น และสนับสนุนการเตือนภัยที่แม่นยำยิ่งขึ้น

ไทยเบฟจึงทำงานร่วมกับ สสน. ติดตั้งเครื่องโทรมาตรแล้ว 103 เครื่อง โดยเน้นพื้นที่ห่างไกล ส่วนใหญ่อยู่ในภาคเหนือ และมีบางส่วนในภาคใต้

การทำงานด้านข้อมูลนี้เป็นอีกส่วนของแผนบริหารความเสี่ยง ควบคู่กับการเตรียมน้ำสำรอง การใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ และการดูแลต้นน้ำร่วมกับชุมชน โดยคุณต้องใจระบุว่ายังต้องพัฒนาทั้งคุณภาพของแผนงานและการดำเนินงานต่อไป

สำหรับธุรกิจที่ต้องพึ่งพาน้ำ การเตรียมพร้อมจึงเชื่อมโยงทั้งสิ่งที่ทำได้ภายในโรงงานและความร่วมมือในลุ่มน้ำเดียวกัน ตั้งแต่การรู้ว่าน้ำมีความเสี่ยงอย่างไร ไปจนถึงการรักษาแหล่งน้ำให้รองรับการใช้ร่วมกันได้ในระยะยาว