สาหัสกว่าทุเรียนคือ‘ข้าวไทย’ เสียแชมป์ส่งออก คุณภาพตก ไม่มีใครไลฟ์ช่วย

ในช่วงปี 2520 ไปจนถึงช่วงปี 2550 หากพูดถึง “ข้าว” บนเวทีการค้าระหว่างประเทศ ชื่อของประเทศไทยมักถูกนึกถึงเป็นลำดับแรกเสมอ

ทุ่งนาในภาคกลาง ภาคอีสาน และภาคเหนือ เคยเป็นแหล่งอาหารสำคัญที่หล่อเลี้ยงผู้คนนับร้อยล้านชีวิตในแอฟริกา ตะวันออกกลาง และเอเชีย ข้าวหอมมะลิจากทุ่งกุลาร้องไห้เคยเป็นสัญลักษณ์ของรสชาติและคุณภาพที่ยากจะมีใครเทียบ ขณะที่คำว่า “ครัวของโลก” เคยเป็นวาทกรรมที่ผู้นำไทยหลายยุคใช้กล่าวถึงประเทศนี้ด้วยความภาคภูมิใจ

แต่ภาพนั้นกำลังค่อย ๆ พังทลายลงต่อหน้าต่อตา

ตัวเลขล่าสุดที่กรมการค้าต่างประเทศแถลงเมื่อเดือนมกราคม 2569 ระบุว่า การส่งออกข้าวไทยในปี 2568 อยู่ที่ 7.9 ล้านตัน คิดเป็นมูลค่า 148,204 ล้านบาท หรือราว 4,515 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ลดลงอย่างมีนัยสำคัญจากปี 2567 โดยข้าวขาวซึ่งเป็นหัวใจหลักของการส่งออกไทยลดลงถึง 39.87%

ที่น่ากังวลที่สุดคือในปี 2568 ที่ผ่านมา ไทยถูกเวียดนามแซงหน้า และเสียตำแหน่งผู้ส่งออกข้าวอันดับ 2 ของโลกให้กับคู่แข่งรายสำคัญรายนี้ โดยในระยะเวลาดังกล่าว เวียดนามส่งออกข้าวได้ราว 8.0-8.06 ล้านตัน ตามข้อมูลศุลกากรเวียดนาม ขณะที่ไทยส่งออกได้ 7.9 ล้านตัน ลดลง 25.3% จาก 9.9 ล้านตันในปี 2567

นี่ไม่ใช่เรื่องของโชคชะตา และไม่ใช่เพียงผลจากฟ้าฝนที่ไม่เป็นใจ หากแต่เป็นผลพวงของปัญหาที่สะสมมายาวนานตลอดสองทศวรรษ ทั้งการละเลยเชิงนโยบาย การกำหนดทิศทางที่ผิดพลาด การขาดวิสัยทัศน์ระยะยาว และการที่รัฐบาลไทยแทบทุกชุดยังเลือกใช้แนวทาง “แจกเงิน” มากกว่า “พัฒนา”

บทความนี้ SPOTLIGHT จะพาผู้อ่านย้อนดูเส้นทางของข้าวไทยว่าเดินมาถึงจุดนี้ได้อย่างไร เหตุใดสถานการณ์จึงเลวร้ายลงอย่างต่อเนื่อง และทำไมกลไกของรัฐจึงแทบไม่เปลี่ยนแปลง แม้สัญญาณเตือนจะดังขึ้นเรื่อย ๆ

ยุคทองของข้าวไทย และเส้นทางสู่บัลลังก์ผู้ส่งออกอันดับหนึ่งของโลก

ประเทศไทยขึ้นเป็นผู้ส่งออกข้าวอันดับหนึ่งของโลกตั้งแต่ปี 2523 และครองตำแหน่งนั้นต่อเนื่องยาวนานจนถึงปี 2554

สาเหตุที่ไทยสามารถส่งออกข้าวได้มากที่สุดในโลกมาอย่างยาวนาน เพราะโครงสร้างการบริโภคภายในประเทศต่างจากจีนและอินเดีย คนไทยบริโภคข้าวน้อยกว่าเมื่อเทียบกับประเทศผู้ผลิตรายใหญ่เหล่านั้น ทำให้ไทยมีผลผลิตส่วนเกินมากพอที่จะก้าวขึ้นมาเป็น “พ่อค้าข้าว” รายสำคัญของตลาดโลก

ความได้เปรียบของไทยในช่วงเวลาดังกล่าวเกิดจากหลายปัจจัยที่มาบรรจบกันอย่างลงตัว ทั้งพื้นที่ราบลุ่มภาคกลางที่มีระบบชลประทานพัฒนาอย่างต่อเนื่องมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 และการมีพันธุ์ข้าวคุณภาพสูงอย่าง “ขาวดอกมะลิ 105” ซึ่งกรมการข้าวคัดเลือกและรับรองพันธุ์เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2502 จนกลายเป็นข้าวไทยสายพันธุ์สำคัญที่โดดเด่นด้านกลิ่นหอมคล้ายใบเตย เนื้อสัมผัสนุ่ม หุงขึ้นหม้อ เมล็ดเรียวยาว ใสแกร่ง รวมถึงมีความทนทานต่อสภาพแล้งและดินเค็มได้ดี

อีกปัจจัยสำคัญคือ ผู้ส่งออกเอกชนไทยมีเครือข่ายการค้าระดับโลกที่แข็งแรง ขณะที่คู่แข่งในภูมิภาคยังไม่พร้อมเข้ามาแข่งขันอย่างเต็มรูปแบบ เวียดนามยังอยู่ในช่วงฟื้นตัวจากสงคราม อินเดียยังให้ความสำคัญกับการสำรองข้าวไว้บริโภคภายในประเทศ ส่วนกัมพูชาและเมียนมายังไม่มีศักยภาพการผลิตเชิงพาณิชย์เพียงพอที่จะท้าทายบทบาทของไทยในตลาดโลกได้อย่างจริงจัง

ความสำเร็จด้านคุณภาพของข้าวไทยยังปรากฏชัดในเวทีโลก ข้าวหอมมะลิไทยคว้ารางวัล World’s Best Rice Award ได้ถึง 7 ครั้ง จากการประกวดทั้งหมด 13 ครั้ง โดยครั้งล่าสุดคือปี 2563 และ 2564 ซึ่งไทยได้แชมป์สองปีติดต่อกัน รางวัลเหล่านี้เคยเป็นหลักฐานสำคัญที่ตอกย้ำว่า ข้าวไทยมีตำแหน่งพิเศษในตลาดโลก ไม่ใช่เพียงสินค้าเกษตรทั่วไป แต่เป็นสินค้าพรีเมียมที่ผู้บริโภคยอมจ่ายในราคาสูงกว่า 

แต่ยุคทองเช่นนี้กลับซ่อนเมล็ดพันธุ์ของความตกต่ำเอาไว้ เพราะในขณะที่ไทยกำลังเสวยความสำเร็จ คู่แข่งกำลังเรียนรู้ ลงทุน และเตรียมแซงในวันที่เราเผลอ

จุดเปลี่ยนปี 2554-2557 เมื่อโครงการรับจำนำข้าวกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการตกต่ำ

ในปี 2554 รัฐบาลภายใต้การนำของนางสาวยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ประกาศใช้นโยบายรับจำนำข้าวทุกเมล็ดในราคาสูงกว่าตลาด โดยมีเป้าหมายทางการเมืองเพื่อยกระดับรายได้ชาวนา 

สำนักงานคณะกรรมการตรวจข้าว สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย ระบุว่า นโยบายดังกล่าวกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของอุตสาหกรรมข้าวไทย เพราะทำให้ต้นทุนข้าวไทยในตลาดโลกปรับสูงขึ้นทันที ขณะเดียวกัน ผู้ส่งออกไม่สามารถจัดหาข้าวเพื่อส่งมอบให้ลูกค้าต่างประเทศได้ตามปกติ เนื่องจากข้าวจำนวนมากถูกนำเข้าสู่โครงการรับจำนำ และตกอยู่ในความครอบครองของรัฐ

แรงจูงใจจากราคารับจำนำที่สูงยังทำให้ชาวนาจำนวนหนึ่งเร่งปลูกข้าวพันธุ์อายุสั้นที่ให้ผลผลิตเร็ว โดยไม่มีการคัดเลือกพันธุ์อย่างรอบคอบเท่าที่ควร ส่งผลให้ปัญหาไม่ได้จำกัดอยู่แค่ด้านราคา แต่ลามไปถึงคุณภาพของข้าวไทยในสายตาผู้ซื้อ เมื่อข้าวไทยมีต้นทุนสูงขึ้น ส่งมอบได้ไม่ตรงตามกำหนด และมีปัญหาคุณภาพด้อยลง ผู้ซื้อในต่างประเทศจึงเริ่มหันไปซื้อข้าวจากคู่แข่งสำคัญอย่างเวียดนามและอินเดียมากขึ้น

ผลกระทบสะท้อนชัดในตัวเลขการส่งออก ปี 2555 อินเดียส่งออกข้าวได้ 10.65 ล้านตัน ขึ้นเป็นอันดับหนึ่งของโลก เวียดนามส่งออกได้ 7.73 ล้านตัน เป็นอันดับสอง ส่วนไทยส่งออกได้เพียง 6.97 ล้านตัน ร่วงลงมาอยู่อันดับสาม นับเป็นครั้งแรกในรอบกว่า 30 ปีที่ไทยสูญเสียตำแหน่งผู้ส่งออกข้าวอันดับหนึ่งของโลก

หลังจากนั้น แม้ไทยจะเริ่มฟื้นตัวบางส่วน แต่ก็ไม่สามารถกลับไปครองตำแหน่งเดิมได้ ปี 2556 อินเดียยังเป็นอันดับหนึ่งด้วยปริมาณส่งออก 10.57 ล้านตัน ขณะที่ไทยส่งออกได้ 7.05 ล้านตัน แซงเวียดนามขึ้นมาเป็นอันดับสอง ส่วนเวียดนามส่งออกได้ 6.75 ล้านตัน ปี 2557 อินเดียยังนำด้วย 11.588 ล้านตัน ไทยตามมาเป็นอันดับสองที่ 10.969 ล้านตัน และเวียดนามอยู่ที่ 6.325 ล้านตัน

ในปี 2558 และ 2559 แม้ช่วงกลางปีจะมีการประเมินว่าไทยอาจกลับขึ้นเป็นผู้ส่งออกอันดับหนึ่งของโลกได้ แต่เมื่อถึงสิ้นปี อินเดียยังสามารถรักษาตำแหน่งผู้นำไว้ได้ทั้งสองปี โดยปี 2558 อินเดียส่งออก 10.040 ล้านตัน ไทยส่งออก 9.867 ล้านตัน และเวียดนาม 6.605 ล้านตัน ส่วนปี 2559 อินเดียส่งออก 11.6 ล้านตัน ไทยส่งออก 11.00 ล้านตัน และเวียดนาม 6.600 ล้านตัน

ปี 2560 ไทยเริ่มระบายข้าวในสต๊อกรัฐบาลที่เคยมีอยู่มากกว่า 18 ล้านตัน จนเหลือเพียงราว 2 ล้านตัน ทำให้ภาวะการผลิตและการค้าข้าวทยอยกลับเข้าสู่ภาวะใกล้ปกติ การส่งออกข้าวไทยมีแนวโน้มดีขึ้นและเพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้า จนมีความคาดหวังว่าไทยอาจทำสถิติส่งออกสูงสุดเป็นประวัติการณ์ แต่จากสถิติของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ ในปีดังกล่าว อินเดียยังคงส่งออกได้มากที่สุดที่ราว 12.7 ล้านตัน ขณะที่ไทยส่งออกได้ราว 11.6 ล้านตัน เป็นอันดับสอง และเวียดนามส่งออกได้ 6.5 ล้านตัน เป็นอันดับสาม

ในช่วงปี 2561-2568 ไทยยังไม่สามารถทวงคืนตำแหน่งผู้ส่งออกข้าวอันดับ 1 ของโลกจากอินเดียได้ อีกทั้งยังเสียตำแหน่งอันดับ 2 ให้แก่เวียดนามถึง 3 ปี ได้แก่ ปี 2563, 2564 และ 2568 ขณะที่ปี 2569 ยังคงต้องจับตาว่าไทยจะรักษาอันดับ 2 ไว้ได้หรือจะถูกเวียดนามแซงอีกครั้ง

ดังนั้น โครงการรับจำนำข้าวจึงไม่ใช่เพียงประเด็นทางการเมืองหรือข้อกล่าวหาเรื่องการทุจริต หากแต่เป็นจุดเปลี่ยนเชิงโครงสร้างของอุตสาหกรรมข้าวไทย เพราะทำให้ไทยสูญเสียความได้เปรียบด้านราคา ความต่อเนื่องในการส่งมอบ และความน่าเชื่อถือในฐานะซัพพลายเออร์หลักของตลาดโลก พร้อมเปิดช่องให้อินเดียและเวียดนามเข้ามาแย่งฐานลูกค้าในช่วงที่ไทยสะดุด

การตกต่ำของผลผลิตต่อไร่ ปัญหาเชิงโครงสร้างที่รัฐปล่อยให้คาราคาซังนานนับสิบปี

นอกจากนโนบายรัฐแล้ว ปัจจัยที่ทำให้ข้าวไทยเสียความสามารถในการแข่งขันในเวทีโลกคือปัญหาเชิงโครงสร้าง และหากมีตัวเลขเพียงตัวเดียวที่อธิบายข้อเสียเปรียบเชิงโครงสร้างของอุตสาหกรรมข้าวไทยได้ชัดที่สุด ตัวเลขนั้นคือ “ผลผลิตต่อไร่”

ข้อมูลจากกระทรวงพาณิชย์ระบุว่า ในปีการผลิต 2567/68 ผลผลิตข้าวเฉลี่ยของไทยอยู่ที่ราว 456 กิโลกรัมต่อไร่ ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยโลกที่ 755.2 กิโลกรัมต่อไร และต่ำที่สุดในกลุ่มประเทศผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่ของโลก เมื่อเทียบกับเวียดนามที่ทำได้เฉลี่ยราว 976 กิโลกรัมต่อไร่ และอินเดียที่ 696 กิโลกรัมต่อไร่ พูดง่าย ๆ คือ เวียดนามใช้พื้นที่ปลูกข้าวเท่ากับไทย แต่ได้ผลผลิตมากกว่าสองเท่า

ผลผลิตต่อไร่ที่อยู่ในระดับต่ำส่งผลโดยตรงต่อความสามารถในการแข่งขันของข้าวไทย เพราะทำให้ต้นทุนการผลิตของไทยต่อกิโลกรัมสูงกว่าคู่แข่ง เมื่อสะท้อนออกมาเป็นราคาขายในตลาดโลก ข้าวไทยจึงมักมีราคาสูงกว่าประเทศผู้ส่งออกสำคัญรายอื่น โดยเฉพาะในช่วงปี 2563–2567 ซึ่งราคาส่งออกข้าวไทยอยู่ในระดับสูงกว่าคู่แข่งอย่างเห็นได้ชัด

ในปี 2567 ราคาข้าวขาว 5% ของไทยเฉลี่ยอยู่ที่ 460.7 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ใกล้เคียงกับอินเดียที่ 459.2 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่ราคาข้าวขาว 25% ของไทยอยู่ที่ 559.9 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน สูงกว่าเวียดนามซึ่งอยู่ที่ 523.6 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน และสูงกว่าอินเดียที่มีราคาเพียง 446.9 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน

ดังนั้น หากอินเดียหรือเวียดนามใช้กลยุทธ์ด้านราคาในการเพิ่มการส่งออก ไทยย่อมรับมือได้ยากกว่า เนื่องจากต้นทุนในการผลิตข้าวสูงกว่า และไม่สามารถลดราคาข้าวโดยไม่กระทบต่อรายได้ของชาวนาได้ ที่สำคัญกว่านั้นคือ วงจรนี้ทำให้ชาวนาไทยยิ่งเปราะบาง ขณะที่ภาครัฐต้องใช้งบประมาณอุดหนุนมากขึ้นเรื่อย ๆ

สาเหตุของผลผลิตต่อไร่ต่ำมีหลายประการ ตั้งแต่พันธุ์ข้าวที่ยังเป็นพันธุ์เก่า, ระบบชลประทานที่ครอบคลุมไม่ทั่วถึง โดยเฉพาะในภาคอีสานที่ยังพึ่งน้ำฝนเป็นหลัก โดยกระทรวงพาณิชย์ระบุว่า ไทยมีพื้นที่ปลูกข้าวในเขตชลประทานในสัดส่วนเพียงร้อยละ 32 ของพื้นที่ปลูกข้าวทั้งหมด แตกต่างจากเวียดนามที่มีพื้นที่ปลูกข้าวอยู่ในเขตชลประทานกว่าร้อยละ 90, ดินที่เสื่อมโทรม ไปจนถึงการที่เกษตรกรไทยส่วนใหญ่ปลูกข้าวแบบตามมีตามเกิด ถึงเวลาปลูก ก็ปลูก ไม่ได้วางแผนการเพาะปลูก หรือมีการคัดเลือกพันธุ์ข้าวตามที่ตลาดต้องการ

นอกจากนี้ ต้นทุนการผลิตข้าวจากปัจจัยการผลิตยังเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ประกอบไปด้วย (1) ต้นทุนผันแปร คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 81.09 ได้แก่ ค่าแรง (สัดส่วนร้อยละ 38.10) ค่าพัสดุ (เมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย สารควบคุมและกำจัดศัตรูพืช น้ำมันเชื้อเพลิง วัสดุการเกษตร และค่าซ่อมบำรุง สัดส่วนร้อยละ 42.99) และอื่น ๆ (ร้อยละ 2.48) และ (2) ต้นทุนคงที่ (ค่าเช่าที่ดิน ค่าเสื่อมอุปกรณ์ ค่าเสื่อมโอกาส และเงินทุนในอุปกรณ์) สัดส่วนร้อยละ 18.91 ทำให้วิกฤตพลังงานและปุ๋ยจากสงครามตะวันออกกลางยิ่งซ้ำเติมและดันต้นทุนราคาข้าวไทยขึ้นไปอีก

สิ่งที่น่ากังวลคือ ปัญหาผลผลิตต่อไร่ต่ำของข้าวไทยไม่ใช่เรื่องใหม่ หากแต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่นักวิชาการด้านเกษตรสะท้อนต่อรัฐบาลมาหลายยุคหลายสมัยแล้ว อย่างไรก็ตาม งบประมาณด้านการวิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าวยังคงอยู่ในระดับจำกัด และไม่เพียงพอเมื่อเทียบกับงบประมาณจำนวนมากที่รัฐใช้ไปกับมาตรการอุดหนุนระยะสั้นให้แก่ชาวนาในแต่ละปี

ในปี 2565 ข้อมูลจากมูลนิธิชีวิตไทชี้ว่า ชาวนาไทยไม่ค่อยมีการปรับตัว เนื่องจากชาวนาได้รับการอุดหนุนจากนโยบายของรัฐบาลที่ซ้ำซ้อนกัน 2 นโยบาย คือ นโยบายประกันรายได้ และมาตรการช่วยเหลือต้นทุนการผลิต โดยรัฐใช้งบประมาณกับมาตรการประกันรายได้ปีละราว 8.67 หมื่นล้านบาท และใช้อีกประมาณ 5.53 หมื่นล้านบาท กับมาตรการช่วยเหลือลดต้นทุนและปรับปรุงคุณภาพข้าว ขณะที่งบวิจัยพันธุ์ข้าวอยู่ที่เพียง 150-180 ล้านบาทต่อปี ซึ่งมีมูลค่าเล็กมากเมื่อเทียบกัน

นี่เป็นภาพสะท้อนของการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ ไทยใช้งบจำนวนมหาศาลเพื่อพยุงรายได้เกษตรกรในระยะสั้น แต่กลับลงทุนไม่มากพอในสิ่งที่จะยกระดับศักยภาพการแข่งขันของข้าวไทยในระยะยาว นั่นคือพันธุ์ข้าว ผลผลิตต่อไร่ ระบบน้ำ ดิน เทคโนโลยี และการจัดการการผลิตทั้งห่วงโซ่ 

แพ้ทั้งปริมาณและคุณภาพ ไทยเสียแชมป์ข้าวที่ดีที่สุดในโลกปี 2565

นอกจากการแข่งขันด้านปริมาณส่งออกแล้ว ข้าวไทยยังเริ่มถูกท้าทายในสนามที่เคยเป็นจุดแข็งที่สุด นั่นคือ “คุณภาพและเอกลักษณ์ของข้าวหอม”

สัญญาณเตือนชัดเจนขึ้นในเวทีประชุมข้าวโลกปี 2565 เมื่อ “ข้าวหอมมะลิ 105” ของไทยพ่ายให้กับ “ข้าวผกาลำดวน” ของกัมพูชาแบบเฉียดฉิว เพียง 1 คะแนน ความพ่ายแพ้ครั้งนั้นน่าจับตาอย่างยิ่ง เพราะจุดที่ไทยเสียเปรียบคือ “กลิ่นหอม” ซึ่งเป็นหัวใจของแบรนด์ข้าวหอมมะลิไทยมาอย่างยาวนาน

นับจากนั้น ข้าวไทยยังไม่สามารถกลับไปคว้าตำแหน่ง “ข้าวดีที่สุดในโลก” ได้อีกเลย ปี 2566 แชมป์ตกเป็นของข้าว ST25 จากเวียดนาม ปี 2567 เป็นข้าวหอมอังกอร์มะลิ หรือ Malys Angkor จากกัมพูชา และปี 2568 ตำแหน่งตกเป็นของข้าว ST25 ของเวียดนาม และข้าวผกาลำดวนของกัมพูชา ที่ได้คะแนนเท่ากัน

นายชูเกียรติ โอภาสวงศ์ นายกกิตติมศักดิ์สมาคมผู้ส่งออกข้าวไทย เคยเตือนว่า การเสียแชมป์ข้าวที่ดีที่สุดในโลกในปี 2565 เป็นเหมือนสัญญาณให้ไทยต้องเร่งปรับปรุงพันธุ์ข้าวให้ดีขึ้น แต่คำเตือนดังกล่าวแทบไม่ได้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างอย่างจริงจัง

ปัจจุบัน ข้าวหอมมะลิไทยยังคงพึ่งพาพันธุ์ดั้งเดิมเป็นหลัก ขณะที่ประเทศคู่แข่งในภูมิภาคเร่งพัฒนาพันธุ์ข้าวใหม่อย่างต่อเนื่อง กัมพูชาใช้เวลาเพียงราวหนึ่งทศวรรษในการพัฒนา “ข้าวผกาลำดวน” ก่อนปล่อยให้เกษตรกรใช้ในปี 2542 จนในที่สุดก้าวขึ้นมาเป็นข้าวหอมที่ได้รับการยอมรับในตลาดโลก

ส่วนเวียดนามก็เดินหน้าในทิศทางเดียวกัน ด้วยการพัฒนาทั้งข้าวพื้นนุ่มและข้าวหอมที่ตอบโจทย์ความต้องการของผู้บริโภคโลก พร้อมสร้างชื่อให้กับหลายสายพันธุ์ เช่น ST25 หรือ Scented Rice 25 และหอมพวงเบอร์ 6 หรือหอมผกาความก้าวหน้าดังกล่าวทำให้เวียดนามสามารถส่งออกข้าวหอมได้ปีละราว 2.5 ล้านตัน ในระดับราคาที่ต่ำกว่าข้าวหอมมะลิไทย

สิ่งที่น่ากังวลยิ่งกว่านั้นคือ ผู้ส่งออกข้าวไทยเคยเตือนรัฐบาลแล้วว่า อุตสาหกรรมข้าวไทยยังติดกับดักด้าน “กฎหมายวิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าว” โดยเฉพาะข้อจำกัดที่เกี่ยวข้องกับการใช้และพัฒนาพันธุ์ข้าวต่างประเทศ ทำให้ไทยปรับตัวได้ช้ากว่าคู่แข่ง ในขณะที่เวียดนามสามารถพัฒนาสายพันธุ์ได้หลากหลายกว่า ตอบสนองตลาดได้เร็วกว่า และกระจายความเสี่ยงด้านราคาได้ดีกว่า

ทั้งหมดนี้สะท้อนว่า ปัญหาของข้าวไทยไม่ได้อยู่แค่ปริมาณส่งออกที่ลดความโดดเด่นลงเท่านั้น แต่ยังลามมาถึงคุณภาพ นวัตกรรมพันธุ์ข้าว และความสามารถในการรักษา “แบรนด์ข้าวหอมไทย” ในตลาดโลก หากไทยยังยึดติดกับความสำเร็จเดิมโดยไม่เร่งลงทุนด้านวิจัย พัฒนาพันธุ์ และระบบผลิตทั้งห่วงโซ่ ความได้เปรียบที่เคยสะสมมาหลายทศวรรษอาจค่อย ๆ ถูกคู่แข่งแย่งไปทีละส่วน 

การกลับมาของอินเดียในปี 2567-2568 ฟางเส้นสุดท้ายของข้าวไทย

เมื่ออินเดียประกาศระงับการส่งออกข้าวขาวตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2566 ประเทศผู้นำเข้าที่เคยพึ่งพาข้าวอินเดียจึงเริ่มหันมาพิจารณานำเข้าข้าวจากไทยมากขึ้น การหายไปของผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่อันดับหนึ่งของโลกส่งผลให้ตลาดข้าวขาวราว 5 ล้านตัน ซึ่งเดิมเป็นส่วนแบ่งของอินเดีย ต้องถูกจัดสรรใหม่ระหว่างผู้ส่งออกรายสำคัญอื่น ๆ ได้แก่ ไทย เวียดนาม ปากีสถาน และเมียนมา

สถานการณ์ดังกล่าวผลักดันให้ราคาข้าวในประเทศปรับตัวสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยราคาข้าวสารขาวพุ่งขึ้นแตะประมาณ 26,000 บาทต่อตัน ขณะที่ข้าวเปลือกเจ้าความชื้น 25% เคยจำหน่ายได้สูงกว่า 10,000 บาทต่อตัน แรงส่งจากตลาดโลกยังทำให้ปริมาณส่งออกข้าวไทยในปี 2567 เพิ่มขึ้นเป็น 9.95 ล้านตัน ซึ่งเป็นระดับสูงสุดในรอบ 6 ปี นับตั้งแต่ปี 2561

ในช่วงเวลานั้น ชาวนาได้รับประโยชน์จากราคาข้าวที่สูงขึ้น ผู้ส่งออกได้อานิสงส์จากคำสั่งซื้อที่เพิ่มขึ้น และรัฐบาลสามารถนำตัวเลขส่งออกมาใช้สะท้อนความสำเร็จทางเศรษฐกิจได้ อย่างไรก็ตาม ปัญหาสำคัญคือ แทบไม่มีหน่วยงานใดในรัฐบาลใช้ “ช่วงเวลาทอง” ดังกล่าวในการวางยุทธศาสตร์เพื่อเตรียมรับมือกับวันที่อินเดียกลับเข้าสู่ตลาดโลกอีกครั้ง

แล้ววันนั้นก็มาถึง เมื่ออินเดียกลับมาส่งออกข้าวขาวตั้งแต่ปลายเดือนกันยายน 2567 ประกอบกับสต็อกข้าวของอินเดียที่เพิ่มขึ้น 1.2% แตะ 42.5 ล้านตัน แรงกดดันด้านอุปทานจึงฉุดราคาข้าวโลกให้ลดลงอย่างรวดเร็ว โดยนับตั้งแต่อินเดียกลับมาส่งออกข้าวจนถึงเดือนเมษายน 2568 ราคาข้าวโลกปรับลดลงกว่า 23.4% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน

ผลกระทบสะท้อนกลับมายังชาวนาไทยโดยตรง ราคาข้าวเปลือกในประเทศร่วงลงเหลือเพียง 6,000-7,000 บาทต่อตัน จากปีก่อนหน้าที่เคยขายได้ 10,000-11,000 บาทต่อตัน ทำให้ชาวนาในหลายพื้นที่ต้องออกมาชุมนุมที่ทำเนียบรัฐบาล เพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งออกมาตรการช่วยเหลือ

ขณะเดียวกัน ราคาส่งออกข้าวขาว 5% ของไทยในเดือนพฤษภาคม 2568 อยู่ที่ประมาณ 429 ดอลลาร์ต่อตัน สูงกว่าเวียดนามที่ 397-401 ดอลลาร์ต่อตัน อินเดียที่ 382-386 ดอลลาร์ต่อตัน และปากีสถานที่ 392–396 ดอลลาร์ต่อตัน พูดอีกอย่างคือ ข้าวไทยกลายเป็นข้าวที่ “แพงที่สุด” เมื่อเทียบกับผู้ส่งออกหลัก โดยเฉพาะเมื่อเทียบกับเวียดนาม อินเดีย และปากีสถานในเกรดใกล้เคียงกัน

ความเสียเปรียบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะข้าวไทยมีคุณภาพสูงกว่าคู่แข่งจนสมเหตุสมผลกับราคาที่แพงกว่า หากแต่เกิดจากปัญหาเชิงโครงสร้างของอุตสาหกรรมข้าวไทยเอง ทั้งต้นทุนการผลิตที่สูงกว่า ผลผลิตต่อไร่ที่ต่ำกว่า ค่าเงินบาทที่แข็งกว่า และการขาดระบบสนับสนุนเกษตรกรอย่างเป็นระบบเมื่อเทียบกับคู่แข่งสำคัญอย่างเวียดนาม 

ไทยเสียเบอร์ 2 ส่งออกข้าวโลก เวียดนามแซงขึ้นรองอินเดีย

ในปี 2568 ไทย เสียตำแหน่งผู้ส่งออกข้าวอันดับ 2 ของโลกให้เวียดนาม หลังปริมาณส่งออกข้าวไทยลดลงจากปีก่อน เหลือ 7.9 ล้านตัน ขณะที่เวียดนามส่งออกได้ประมาณ 8.06 ล้านตัน ทำให้เวียดนามแซงไทยขึ้นเป็นผู้ส่งออกข้าวอันดับ 2 ของโลก รองจากอินเดียซึ่งกลับมายึดตำแหน่งผู้นำตลาดอย่างชัดเจน หลังผ่อนคลายมาตรการจำกัดการส่งออกข้าว

การเปลี่ยนอันดับครั้งนี้เกิดขึ้นในจังหวะที่ตลาดข้าวโลกเปลี่ยนจากภาวะ “ขาดแคลนอุปทาน” ในปี 2567 มาเป็นภาวะการแข่งขันด้านราคาที่รุนแรงขึ้นในปี 2568 เมื่ออินเดียกลับเข้าสู่ตลาดเต็มรูปแบบ ทำให้อุปทานข้าวโลกเพิ่มขึ้นและกดดันราคาส่งออกของประเทศคู่แข่ง โดยเฉพาะตลาดข้าวขาว ซึ่งเป็นสินค้าหลักของไทย การกลับมาของอินเดียทำให้ประเทศผู้นำเข้าหลายแห่งมีทางเลือกมากขึ้น และหันไปซื้อข้าวจากแหล่งที่มีราคาต่ำกว่า ส่งผลให้คำสั่งซื้อข้าวไทยบางส่วนถูกเบียดออกจากตลาด

แม้ไทยยังส่งออกได้สูงกว่าเป้าหมายของกระทรวงพาณิชย์ที่ตั้งไว้ 7.5 ล้านตัน แต่เมื่อเทียบกับปี 2567 ซึ่งไทยส่งออกได้เกือบ 10 ล้านตัน ภาพรวมปี 2568 จึงสะท้อนการชะลอลงค่อนข้างชัดเจน โดยเฉพาะในกลุ่มข้าวขาวที่ต้องแข่งขันโดยตรงกับอินเดีย เวียดนาม และปากีสถาน ขณะที่เวียดนามสามารถรักษาปริมาณส่งออกไว้ในระดับสูงกว่าไทยเล็กน้อย จากความได้เปรียบด้านราคา การบริหารตลาดส่งออก และความต้องการซื้อจากประเทศคู่ค้าหลัก

สถานการณ์ดังกล่าวตอกย้ำโจทย์ระยะยาวของอุตสาหกรรมข้าวไทยว่า การรักษาอันดับในตลาดโลกไม่อาจพึ่งพาเพียงจังหวะราคาหรือข้อจำกัดการส่งออกของประเทศคู่แข่งได้อีกต่อไป แต่ต้องเร่งยกระดับความสามารถในการแข่งขัน ทั้งด้านต้นทุนการผลิต คุณภาพพันธุ์ข้าว การพัฒนาข้าวเฉพาะตลาด และการรักษาฐานลูกค้าระยะยาว หากไทยต้องการกลับไปทวงตำแหน่งผู้ส่งออกข้าวอันดับ 2 ของโลกจากเวียดนามในอนาคต

สถานการณ์ปี 2569 ความท้าทายใหม่ในยุคที่เป้าหมายลดลงเหลือ 7 ล้านตัน

กรมการค้าต่างประเทศคาดการณ์ว่า การส่งออกข้าวไทยในปี 2569 จะอยู่ที่ประมาณ 7 ล้านตัน ลดลงจากปี 2568 ที่ส่งออกได้ 7.9 ล้านตัน โดยอธิบดีกรมการค้าต่างประเทศระบุว่า ตลาดข้าวโลกยังเผชิญการแข่งขันรุนแรงจากปริมาณผลผลิตข้าวโลกที่เพิ่มขึ้น ขณะที่ความต้องการนำเข้าจากคู่ค้าสำคัญ โดยเฉพาะอินโดนีเซีย มีแนวโน้มลดลงอย่างมากจากนโยบายพึ่งพาตนเองด้านอาหาร นอกจากนี้ ไทยยังต้องเผชิญความเสี่ยงจากความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ที่กระทบต่อต้นทุนและเส้นทางการค้าโลก

ภาพในไตรมาสแรกของปี 2569 ยิ่งสะท้อนแรงกดดันที่ชัดเจนขึ้น เมื่อ 3 องค์กรเศรษฐกิจ ได้แก่ สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย และสถาบันอาหาร แถลงร่วมกันว่า การส่งออกอาหารไทยในช่วงเดือนมกราคม-กุมภาพันธ์ 2569 มีมูลค่า 202,100 ล้านบาท หดตัว 10.5% โดยมีหนึ่งในปัจจัยสำคัญคือ อินโดนีเซียประกาศงดนำเข้าสินค้าอาหารหลัก เช่น ข้าว ข้าวโพด และน้ำตาล เนื่องจากมีสต็อกภายในประเทศเพียงพอ

การงดนำเข้าของอินโดนีเซียส่งผลโดยตรงต่อคำสั่งซื้อจากไทย ขณะเดียวกัน 3 องค์กรเศรษฐกิจยังปรับลดเป้าหมายส่งออกอาหารไทยปี 2569 เหลือ 1.4 ล้านล้านบาท หรือหดตัว 7.3% จากผลกระทบของสงครามในตะวันออกกลางที่เพิ่มความเสี่ยงต่อเส้นทางขนส่ง โดยเฉพาะเส้นทางผ่านช่องแคบฮอร์มุซไปยังกลุ่มประเทศอ่าวอาหรับ

ประเด็นที่สำคัญที่สุดคือ อินโดนีเซียไม่ใช่เพียงผู้นำเข้าข้าวรายใหญ่ที่ลดคำสั่งซื้อชั่วคราว แต่กำลังเดินหน้านโยบายพึ่งพาตนเองด้านอาหารอย่างจริงจัง นั่นหมายความว่า ความต้องการนำเข้าข้าวจากไทยอาจลดลงในเชิงโครงสร้าง ไม่ใช่แค่เป็นวัฏจักรระยะสั้น

นี่คือการเปลี่ยนภูมิทัศน์ของตลาดข้าวโลกที่ไทยไม่อาจมองข้ามได้อีกต่อไป เพราะในวันที่อินเดียกลับมาส่งออกเต็มกำลัง เวียดนามพัฒนาพันธุ์ข้าวและต้นทุนได้ดีกว่าเดิม และอินโดนีเซียลดบทบาทในฐานะผู้ซื้อรายใหญ่ ไทยย่อมไม่สามารถหวังพึ่งตลาดเดิม สูตรเดิม และความได้เปรียบเดิมได้อีกแล้ว 

การขาดวิสัยทัศน์ของรัฐบาลไทย แจกเงินแทนพัฒนา และแก้ปัญหาเฉพาะหน้าตลอดกาล

หากจะวิจารณ์รัฐบาลไทยในเรื่องข้าวอย่างตรงไปตรงมา สิ่งที่ต้องพูดคือตลอดสองทศวรรษที่ผ่านมา ทุกรัฐบาลไม่ว่าจะมาจากการเลือกตั้งหรือการรัฐประหาร ล้วนใช้แนวทางเดียวกันในการรับมือกับปัญหาข้าว นั่นคือ "แจกเงิน"

ในช่วงปี 20 ปีที่ผ่านมา รัฐบาลไทยใช้งบประมาณสำหรับมาตรการอุดหนุน/พยุงราคาข้าวของไทยอย่างน้อยหลายล้านล้านบาท ตั้งแต่รัฐบาลยิ่งลักษณ์ที่มีโครงการจำนำข้าวทุกเมล็ดด้วยราคาข้าวที่สูงใช้เงินไปประมาณ 6 แสนล้านบาท ขณะที่รัฐบาลพลเอกประยุทธ์ก็มีหลายมาตรการตามมา

เฉพาะปี 2567 รัฐบาลได้จ่ายเงินดูแลข้าวนาปี 2567/68 ไปแล้วประมาณ 9 หมื่นล้านบาท เป็นเงินที่จ่ายให้กับเกษตรกรผู้ปลูกข้าวนาปีในส่วนของไร่ละ 1,000 บาท ไม่เกิน 10 ไร่ จำนวน 3.85 หมื่นล้านบาท และเงินจัดทำมาตรการดูแลข้าวนาปีอีก 5 หมื่นล้านบาท

แต่ปัญหาสำคัญคือ เงินมหาศาลเหล่านั้นแทบไม่ได้เปลี่ยนโครงสร้างการผลิตข้าวไทยเลย ผลผลิตต่อไร่ยังอยู่ในระดับต่ำ พันธุ์ข้าวยังไม่ถูกยกระดับอย่างจริงจัง ระบบชลประทานยังครอบคลุมไม่ทั่วถึง ชาวนายังเผชิญความเปราะบางทางรายได้ และเมื่อราคาข้าวตกต่ำ วงจรก็ย้อนกลับมาที่การใช้งบประมาณรัฐอุดหนุนรอบใหม่อีกครั้ง

รายงานจากกระทรวงพาณิชย์ระบุว่า ไทยมีพื้นที่ปลูกข้าวอยู่ในเขตชลประทานประมาณ 24 ล้านไร่ หรือคิดเป็นเพียงสัดส่วนร้อยละ 32 ของพื้นที่ปลูกข้าวทั้งหมด นอกจากนี้ พื้นที่เพาะปลูกยังมีขนาดเล็ก ทำให้ต้นทุนการจัดการพื้นที่สูง และส่งผลให้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่ได้จากการเข้าไปมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าอุตสาหกรรมข้าวอยู่ในระดับต่ำ ชาวนาจึงหันไปทำอาชีพเสริมอื่น ๆ จนไม่มีเวลามาใส่ใจในการพัฒนากระบวนการผลิตข้าวเท่าที่ควร

นอกจากนี้ ภาคข้าวไทยยังเผชิญปัญหาเชิงแรงงาน โดยข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรในปี 2566 ระบุว่า หัวหน้าครัวเรือนเกษตรทั่วประเทศร้อยละ 27.8 มีอายุมากกว่า 65 ปี ขณะที่อีกร้อยละ 30.6 มีอายุระหว่าง 56-65 ปี สะท้อนว่าแรงงานภาคเกษตร โดยเฉพาะชาวนา กำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว และอาจกลายเป็นข้อจำกัดสำคัญต่อการยกระดับประสิทธิภาพการผลิตในระยะยาว

นี่คือวงจรอุบาทว์ที่นักวิชาการด้านการเกษตรเรียกว่า "กับดักนโยบาย" รัฐบาลใช้งบประมาณไปกับการบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า ซึ่งในทางการเมืองให้ผลตอบแทนทันใจ ขณะที่การลงทุนระยะยาวในการวิจัยพันธุ์ข้าว การพัฒนาระบบชลประทาน การส่งเสริมการรวมแปลง และการสร้างเทคโนโลยีการผลิตที่ทันสมัย ซึ่งจะให้ผลในอีก 5-10 ปีข้างหน้า กลับถูกจัดสรรงบประมาณอย่างจำกัด 

ขาลงของข้าวไทย อาจไม่จบเพียงแค่นี้

ในวันที่นักท่องเที่ยวต่างชาติยังเดินทางมาประเทศไทยเพื่อลิ้มลองอาหารไทย ในวันที่กระทรวงพาณิชย์ยังเดินสายจัดงานส่งเสริมการขายข้าวไทยในต่างประเทศภายใต้ภาพลักษณ์ “ครัวของโลก” และในวันที่ป้ายโฆษณาข้าวไทยยังคงภาคภูมิใจกับความเป็นเจ้าแห่งคุณภาพ ตัวเลขจากกรมศุลกากรและสมาคมผู้ส่งออกข้าวไทยกลับกำลังบอกเล่าเรื่องราวอีกด้านที่แตกต่างไปอย่างสิ้นเชิง

เรื่องราวนั้นคือ ไทยกำลังสูญเสียส่วนแบ่งตลาดให้คู่แข่งอย่างต่อเนื่อง ราคาข้าวไทยกลายเป็นหนึ่งในราคาที่แพงที่สุดในกลุ่มผู้ส่งออกหลัก ผลผลิตต่อไร่ของชาวนาไทยต่ำที่สุดในกลุ่มประเทศคู่แข่งสำคัญ พันธุ์ข้าวที่เคยเป็นแชมป์โลกเริ่มถูกพันธุ์ใหม่จากกัมพูชาและเวียดนามท้าทาย ขณะที่อินเดียกลับมาทวงตลาดด้วยสต็อกข้าวขนาดใหญ่ อินโดนีเซียเดินหน้าลดการนำเข้าเพื่อพึ่งพาตนเองด้านอาหาร สงครามในตะวันออกกลางเพิ่มความเสี่ยงต่อเส้นทางขนส่ง และที่สำคัญที่สุด รัฐบาลไทยหลายยุคหลายสมัยยังคงเลือกใช้งบประมาณเพื่อ “แจกเงิน” มากกว่าจะ “พัฒนา” อุตสาหกรรมข้าวอย่างเป็นระบบ

นี่จึงไม่ใช่เพียงปัญหาของการส่งออกที่ลดลง หรืออันดับในตลาดโลกที่ถอยหลัง แต่เป็นสัญญาณของการเสื่อมถอยของอุตสาหกรรมที่เคยเป็นหนึ่งในรากฐานสำคัญของประเทศ

หากไทยยังเลือกเดินบนเส้นทางเดิม คือใช้งบประมาณภาษีเพื่ออุดหนุนระยะสั้น มากกว่าจะลงทุนระยะยาวในพันธุ์ข้าว ระบบชลประทาน การวิจัยและพัฒนา เทคโนโลยีการผลิต การปรับปรุงดิน และการยกระดับศักยภาพเกษตรกร ยุคเสื่อมของข้าวไทยก็อาจดำเนินต่อไปเรื่อย ๆ

จนวันหนึ่ง คำว่า “ข้าวไทยดีที่สุดในโลก” อาจเหลือเพียงความทรงจำ และอาจไม่มีใครเรียกประเทศไทยว่า “ครัวของโลก” ด้วยความเชื่อมั่นแบบเดิมอีกต่อไป

อ้างอิง: กระทรวงพาณิชย์, มูลนิธิชีวิตไท, สำนักงานคณะกรรมการตรวจข้าว สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย, USDA, Vietnam Plus, วิจัยกรุงศรี, KResearch