แพทย์ มช. เตือนเบาหวานไม่ใช่แค่เรื่องกินหวาน เผยพฤติกรรมเสี่ยง

เช็กด่วน! แพทย์ มช. เตือนเบาหวานไม่ใช่แค่เรื่องกินหวาน เผยพฤติกรรมเสี่ยงใกล้ตัวที่หลายคนคาดไม่ถึง พร้อมแนะวิธีป้องกันก่อนสาย 

วันที่ 14 พ.ย. 69 เฟซบุ๊กเพจ “คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (official)” โพสต์ข้อความว่า แพทย์ มช. เตือนเบาหวานไม่ใช่แค่เรื่องกินหวาน! รู้ทันโรค ลดเสี่ยงภาวะแทรกซ้อน ก่อนสายเกินไป! 

โดยมีรายละเอียดว่า วันที่ 14 พ.ย. ของทุกปี เป็นวันเบาหวานโลก (World Diabetes Day) ซึ่งเริ่มขึ้นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2534 โดยสหพันธ์โรคเบาหวานนานาชาติ (International Diabetes Federation: IDF) ร่วมกับองค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) เพื่อสร้างความรู้และความตระหนักเกี่ยวกับโรคเบาหวานให้แก่ประชาชนทั่วโลก

การกำหนดวันที่ 14 พ.ย. เป็นวันเบาหวานโลก มีขึ้นเพื่อระลึกถึงวันเกิดของเฟรเดอริก แบนติง (Frederick Banting) นักวิทยาศาสตร์ชาวแคนาดา ผู้ร่วมกับชาร์ลส์ เบสต์ ค้นพบอินซูลินในปี พ.ศ. 2465 ซึ่งนับเป็นความก้าวหน้าครั้งสำคัญทางการแพทย์ และนำไปสู่การรักษาผู้ป่วยโรคเบาหวานทั่วโลก โดยแบนติงได้รับรางวัลโนเบลจากผลงานการค้นพบดังกล่าว 

โรคเบาหวานคืออะไร

โรคเบาหวานเป็นภาวะที่ร่างกายมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงกว่าปกติ เกิดจากความผิดปกติของกระบวนการเผาผลาญน้ำตาล เนื่องจากร่างกายขาดฮอร์โมนอินซูลิน หรือมีภาวะดื้อต่ออินซูลิน ทำให้ร่างกายไม่สามารถนำน้ำตาลในเลือดไปใช้เป็นพลังงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ 

ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลด โดยเฉพาะในกรณีที่ระดับน้ำตาลในเลือดสูงมาก หากไม่ได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนทั้งแบบเฉียบพลัน เช่น ภาวะเลือดเป็นกรดจากเบาหวาน และภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังที่ส่งผลต่ออวัยวะต่างๆ ของร่างกาย 

ปัจจัยเสี่ยงและอาการที่ควรสังเกต

โรคเบาหวานเกิดได้จากหลายปัจจัย ทั้งกรรมพันธุ์และพฤติกรรมการใช้ชีวิต โดยปัจจัยสำคัญ ได้แก่ การมีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน การรับประทานอาหารในปริมาณมาก การไม่ออกกำลังกาย ภาวะอ้วน รวมถึงโรคหรือความผิดปกติบางอย่างที่ส่งผลให้อินซูลินทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ 

สำหรับอาการที่อาจบ่งบอกถึงโรคเบาหวาน ได้แก่ ปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้มักเกิดขึ้นเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดสูงมากแล้ว นอกจากนี้ ผู้ที่มีภาวะอ้วนและมีผิวหนังบริเวณหลังคอดำ ก็อาจเป็นสัญญาณที่สัมพันธ์กับภาวะดื้อต่ออินซูลินได้ 

ดังนั้น จึงไม่ควรรอให้มีอาการผิดปกติเกิดขึ้นก่อนแล้วจึงไปพบแพทย์ แต่ควรตรวจสุขภาพประจำปี เพื่อประเมินระดับน้ำตาลในเลือดและความเสี่ยงต่อการเกิดโรคเบาหวาน 

โรคเบาหวานมีกี่ชนิด

โรคเบาหวานแบ่งออกเป็นหลายชนิดตามสาเหตุและกลไกการเกิดโรค ได้แก่

• โรคเบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากการที่ร่างกายขาดฮอร์โมนอินซูลิน

• โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากภาวะดื้อต่อฮอร์โมนอินซูลิน ทำให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ไม่ดี

• โรคเบาหวานลูกผสม มีลักษณะของโรคเบาหวานทั้งชนิดที่ 1 และชนิดที่ 2

• โรคเบาหวานขณะตั้งครรภ์ เป็นภาวะที่ตรวจพบระดับน้ำตาลในเลือดสูงในช่วงตั้งครรภ์

• โรคเบาหวานที่มีสาเหตุจำเพาะอื่น ๆ เช่น โรคที่เกิดจากความผิดปกติของตับอ่อน การใช้ยาบางชนิด หรือความผิดปกติทางพันธุกรรม

• โรคเบาหวานที่ไม่สามารถระบุชนิดได้ เป็นกรณีที่ยังไม่สามารถจำแนกชนิดของโรคได้อย่างชัดเจน 

การวินิจฉัยโรคเบาหวาน

การวินิจฉัยโรคเบาหวานสามารถทำได้ด้วยการตรวจระดับน้ำตาลในเลือดตามเกณฑ์ทางการแพทย์ ดังนี้

• ระดับน้ำตาลในเลือดแบบสุ่ม (Random Plasma Glucose) ตั้งแต่ 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป ร่วมกับมีอาการของโรคเบาหวาน เช่น ปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลด

• ระดับน้ำตาลในเลือดหลังอดอาหารอย่างน้อย 8 ชั่วโมง (Fasting Plasma Glucose) ตั้งแต่ 126 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป

• ระดับน้ำตาลสะสมในเลือด (HbA1c) ตั้งแต่ร้อยละ 6.5 ขึ้นไป

• ระดับน้ำตาลในเลือดหลังดื่มน้ำตาลกลูโคส 75 กรัม เป็นเวลา 2 ชั่วโมง (Oral Glucose Tolerance Test: OGTT) ตั้งแต่ 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป

ในกรณีที่ไม่มีอาการของโรคเบาหวาน แต่ผลตรวจเลือดเข้าเกณฑ์การวินิจฉัย แพทย์อาจพิจารณาตรวจยืนยันซ้ำด้วยวิธีเดิมในวันถัดไป เพื่อให้มั่นใจในการวินิจฉัยโรค 

ภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังจากโรคเบาหวาน

หากผู้ป่วยไม่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้อย่างเหมาะสมเป็นเวลานาน อาจส่งผลให้หลอดเลือดเกิดความเสียหายและนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนในอวัยวะต่างๆ โดยแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ 

1. ภาวะแทรกซ้อนของหลอดเลือดขนาดเล็ก

• เบาหวานขึ้นตา ส่งผลกระทบต่อจอประสาทตาและอาจทำให้สูญเสียการมองเห็น

• เบาหวานลงไต ทำให้ไตเสื่อมและอาจนำไปสู่ภาวะไตวาย

• ภาวะปลายประสาทเสื่อมจากโรคเบาหวาน ทำให้มีอาการชา ปวด หรือรู้สึกผิดปกติบริเวณปลายมือและปลายเท้า 

2. ภาวะแทรกซ้อนของหลอดเลือดขนาดใหญ่

• หลอดเลือดสมองตีบ เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมอง

• หลอดเลือดหัวใจตีบ เพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด

• หลอดเลือดส่วนปลายตีบ ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงแขนขาได้ไม่เพียงพอ 

ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำในผู้ป่วยเบาหวาน

นอกจากการมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงแล้ว ผู้ป่วยโรคเบาหวานยังอาจเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำได้ โดยมักสัมพันธ์กับการใช้ยารักษาโรคเบาหวานบางกลุ่ม โดยเฉพาะยาที่กระตุ้นให้ร่างกายหลั่งอินซูลินมากขึ้น รวมถึงการฉีดอินซูลิน 

ผู้ป่วยจึงควรรับประทานอาหารให้ตรงเวลา และควบคุมปริมาณคาร์โบไฮเดรตในแต่ละมื้อให้ใกล้เคียงกัน เพื่อลดความเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ นอกจากนี้ ผู้ป่วยที่มีโรคแทรกซ้อน เช่น ไตวาย หรือมีการติดเชื้อรุนแรง ก็อาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะดังกล่าวได้เช่นกัน 

กินหวานมาก เสี่ยงเป็นโรคเบาหวานจริงหรือไม่

การรับประทานอาหารที่มีรสหวานหรือมีน้ำตาลในปริมาณมาก อาจเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ส่งเสริมให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลินได้ โดยเฉพาะในผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย เช่น มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน หรือมีภาวะอ้วน ซึ่งทำให้มีโอกาสเกิดโรคเบาหวานได้มากขึ้น 

อย่างไรก็ตาม การเกิดโรคเบาหวานไม่ได้ขึ้นอยู่กับการรับประทานอาหารหวานเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับกรรมพันธุ์ ภาวะน้ำหนักเกิน และพฤติกรรมการใช้ชีวิตด้วย ผู้ที่ไม่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน ไม่มีภาวะอ้วน และดูแลสุขภาพด้วยการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ อาจมีความเสี่ยงแตกต่างจากผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงหลายด้านร่วมกัน 

เข้าใจใหม่ ยารักษาเบาหวานไม่ได้ทำให้ไตเสื่อม

หลายคนมีความเข้าใจว่าการรับประทานยารักษาโรคเบาหวานเป็นเวลานานจะส่งผลเสียต่อไต แต่ในความเป็นจริง การที่ผู้ป่วยบางรายเกิดภาวะไตเสื่อม มักเกี่ยวข้องกับการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ไม่ดี หรือไม่ได้รับการรักษาโรคเบาหวานอย่างเหมาะสม 

ปัจจุบันมียารักษาโรคเบาหวานหลายชนิดที่นอกจากช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดแล้ว ยังมีคุณสมบัติช่วยชะลอการเสื่อมของไตและลดความเสี่ยงต่อภาวะไตวายได้ด้วย ผู้ป่วยจึงควรรับประทานยาตามคำแนะนำของแพทย์อย่างต่อเนื่อง ไม่ควรหยุดยาเองเพราะความกังวลว่าจะทำให้ไตเสื่อม 

สมุนไพรรักษาโรคเบาหวานได้จริงหรือไม่

ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานทางการแพทย์ที่เพียงพอยืนยันว่ามีสมุนไพรชนิดใดสามารถใช้รักษาโรคเบาหวานได้อย่างมีประสิทธิภาพ แม้หลายคนจะเชื่อว่าสมุนไพร เช่น มะระขี้นก มะรุม หรือผักเชียงดา สามารถช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือดและรักษาโรคเบาหวานที่ยังไม่รุนแรงได้ 

อย่างไรก็ตาม การซื้อสมุนไพรหรือผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ มารับประทานเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ อาจก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพ โดยเฉพาะตับและไต รวมถึงอาจส่งผลต่อการออกฤทธิ์ของยาที่ใช้อยู่ ผู้ป่วยจึงไม่ควรใช้สมุนไพรทดแทนยารักษาโรคเบาหวานที่แพทย์สั่ง 

คำแนะนำในการดูแลสุขภาพและป้องกันโรคเบาหวาน

• สำหรับผู้ป่วยที่กำลังรักษาโรคเบาหวาน เข้ารับการรักษาอย่างสม่ำเสมอ และควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด รวมถึงปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ เช่น ความดันโลหิตและระดับไขมันในเลือด

• ตรวจคัดกรองภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวานเป็นระยะ โดยเฉพาะภาวะแทรกซ้อนที่ดวงตาและเท้า

• ควบคุมอาหารและเลือกรับประทานอาหารให้เหมาะสมกับภาวะสุขภาพ

• รับประทานยาตามคำสั่งแพทย์อย่างถูกต้อง ทั้งปริมาณและช่วงเวลา ไม่ปรับหรืองดยาเอง 

สำหรับบุคคลทั่วไปที่ยังไม่มีความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน

• หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่มีรสหวานและไขมันสูงมากเกินไป

• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ

• หลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และการสูบบุหรี่

• ดูแลสุขภาพจิต ใช้ชีวิตอย่างมีความสุข และไม่สร้างความเครียดให้ตนเองมากจนเกินไป

• ตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อประเมินความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน 

การดูแลสุขภาพตั้งแต่วันนี้เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการมีคุณภาพชีวิตที่ดี ควรใส่ใจเรื่องอาหาร รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ หลีกเลี่ยงอาหารที่มีประโยชน์น้อย ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ และตรวจสุขภาพเป็นประจำ เพื่อช่วยลดความเสี่ยงและป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวานในระยะยาว 

ขอขอบคุณข้อมูลจาก: รศ.พญ.ศุภวรรณ บูรณพิร อาจารย์ประจำหน่วยต่อมไร้ท่อ และเมแทบอลิซึม และหัวหน้าภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 

เรียบเรียง: นันทพร ระบิน นักประชาสัมพันธ์

ภาพ / ข่าว: งานสื่อสารองค์กร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

 

ขอบคุณข้อมูล : เพจ “คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (official)”