
ปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำจืดของไทยกำลังส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อพื้นที่ 4 จังหวัด ได้แก่ เชียงราย เชียงใหม่ ปราจีนบุรี และฉะเชิงเทรา โดยหลายพื้นที่เผชิญปัญหาต่อเนื่อง ขณะที่ยังมีความเสี่ยงว่าการปนเปื้อนจะลุกลามไปยังแม่น้ำสายอื่น และขยายผลกระทบไปสู่ชุมชนและกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ต้องพึ่งพาน้ำ
แม้ความเสียหายต่อภาคประมงน้ำจืดจะสามารถประเมินเป็นมูลค่าได้ในเบื้องต้น แต่ผลกระทบที่เกิดขึ้นยังครอบคลุมถึงวิถีชีวิต สุขภาพ เกษตรกรรม ธุรกิจในห่วงโซ่ และการท่องเที่ยว ซึ่งทำให้ต้นทุนของปัญหานี้สูงกว่ารายได้จากการทำประมงที่สูญเสียไป
ศูนย์วิจัยกสิกรไทยมองว่า หากไม่เร่งหยุดการปนเปื้อนสารพิษที่ต้นทาง ควบคู่กับการฟื้นฟูระบบนิเวศให้กลับสู่ภาวะปกติโดยเร็ว ผลกระทบจะยิ่งขยายวงจนไม่อาจประเมินค่าได้ โดยเฉพาะหากสถานการณ์ยืดเยื้อจนสร้างความเสียหายอย่างถาวรต่อผู้คนและพื้นที่แวดล้อม
พื้นที่หลักที่ได้รับผลกระทบจากสารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำจืดอยู่ใน 2 กลุ่มลุ่มน้ำ ได้แก่
นอกจากแม่น้ำที่เผชิญปัญหาแล้ว ยังมีความเสี่ยงที่การปนเปื้อนจะลุกลามไปยังแม่น้ำสายอื่น เช่น แม่น้ำโขงและแม่น้ำบางปะกง ทำให้ขอบเขตของความเสียหายอาจไม่ได้หยุดอยู่เพียง 4 จังหวัดข้างต้น
เมื่อแม่น้ำไหลผ่านพื้นที่ต่าง ๆ ผลกระทบจึงอาจเชื่อมโยงไปถึงแหล่งน้ำที่ใช้ในการอุปโภคบริโภค การเกษตร อุตสาหกรรม และบริการ หากปัญหายังเกิดขึ้นต่อเนื่อง ความเสี่ยงต่อชุมชน เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมก็จะยิ่งเพิ่มขึ้นตามไปด้วย
ศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินในเบื้องต้นว่า ผลกระทบทางเศรษฐกิจโดยตรงต่อภาคประมงน้ำจืดใน 4 จังหวัด อาจมีมูลค่ารวมกันระดับหลักร้อยล้านบาทต่อปี แม้ตัวเลขดังกล่าวอาจดูไม่สูงเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจของประเทศ แต่ยังไม่สะท้อนความเสียหายทั้งหมดที่ชุมชนต้องเผชิญ
จังหวัด | ปริมาณสัตว์น้ำจืดที่จับได้จากธรรมชาติ (ตัน) | มูลค่าสัตว์น้ำจืดที่จับได้จากธรรมชาติ (ล้านบาท) | จำนวนครัวเรือนประมงน้ำจืด |
เชียงราย | 1,334 | 87.5 | 25,645 |
เชียงใหม่ | 2,235 | 121.1 | 14,029 |
ปราจีนบุรี | 464 | 34.2 | 4,800 |
ที่มา: กรมประมง (ข้อมูลปี 2568) รวบรวมโดยศูนย์วิจัยกสิกรไทย
สำหรับผู้คนที่มีวิถีชีวิตและอาชีพผูกพันกับแหล่งน้ำ การหันไปประกอบอาชีพอื่นหรือย้ายถิ่นฐานไม่ใช่เรื่องง่าย ปัญหาการปนเปื้อนจึงกระทบทั้งรายได้และการดำเนินชีวิตของผู้ประสบปัญหา รวมถึงชุมชนในพื้นที่แวดล้อม
ขณะเดียวกัน ความเสี่ยงต่อการเจ็บป่วยและการเป็นโรคต่าง ๆ เป็นอีกต้นทุนสำคัญที่ไม่สามารถสะท้อนผ่านมูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว โดยเฉพาะหากสถานการณ์เรื้อรังจนส่งผลต่อสุขภาพและวิถีชีวิตอย่างถาวร
ปัญหาสารพิษในแม่น้ำไม่ได้กระทบเพียง 44,731 ครัวเรือนเท่านั้น แต่ยังส่งผลเป็นวงกว้างต่อเกษตรกรที่ใช้แหล่งน้ำในการเพาะปลูก ธุรกิจในห่วงโซ่ และภาคบริการอย่างการท่องเที่ยว ดังนั้น ความเสียหายทางเศรษฐกิจจึงมีแนวโน้มมากกว่ามูลค่าการทำประมงน้ำจืดตามธรรมชาติ หรือผลกระทบต่อประชากรที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำ
หากการปนเปื้อนยังดำเนินต่อไป ผลกระทบสำคัญที่อาจขยายตัว ได้แก่
ในระยะกลางถึงระยะยาว หากปัญหายังไม่ได้รับการแก้ไข ความเสี่ยงอาจขยายไปถึงความมั่นคงด้านอาหารและความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ เพิ่มเติมจากภาระด้านสาธารณสุขที่คนในประเทศต้องเผชิญ
ศูนย์วิจัยกสิกรไทยมองว่า แนวทางแก้ปัญหาจำเป็นต้องดำเนินการควบคู่กัน ทั้งการหยุดต้นทางของการปนเปื้อนสารพิษให้เร็วที่สุด และการเร่งฟื้นฟูระบบนิเวศโดยอาศัยผู้เชี่ยวชาญ เพื่อให้แหล่งน้ำกลับสู่ภาวะปกติโดยเร็ว
อย่างไรก็ตาม การแก้ไขจะยิ่งท้าทายขึ้นจากสถานการณ์ร้อนแล้ง โดยศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินว่า ไทยจะเผชิญความร้อนแล้งที่รุนแรงขึ้นในช่วงปลายปี 2569 ต่อเนื่องถึงครึ่งแรกของปี 2570 จากซูเปอร์เอลนีโญ
ภายใต้สถานการณ์ดังกล่าว ปริมาณฝนและระดับน้ำจะไม่เอื้อต่อการผันน้ำเพื่อเจือจางสารพิษ ทำให้การแก้ปัญหาต้องใช้ทรัพยากรมากขึ้น ขณะที่การปล่อยให้การปนเปื้อนเกิดขึ้นต่อเนื่องจะยิ่งเพิ่มผลกระทบต่อชุมชน เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม การหยุดปัญหาที่ต้นทางพร้อมฟื้นฟูแหล่งน้ำจึงเป็นประเด็นเร่งด่วน ก่อนความเสียหายจะขยายวงและแก้ไขได้ยากขึ้น