เศรษฐกิจปราจีนฯ ต้องเสียอะไรให้มลพิษ? ตลาดปลาซบ-ธุรกิจอาหารเสี่ยง

ปัญหาสารปนเปื้อนหลังน้ำท่วมในจังหวัดปราจีนบุรีกำลังสร้างความกังวลเป็นวงกว้าง จากคราบสีรุ้งที่พบในตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ สู่คำถามเรื่องคุณภาพน้ำและผลกระทบต่อการทำมาหากินของคนในจังหวัด

กรมโรงงานอุตสาหกรรมรายงานเบื้องต้นว่า พบร่องรอยที่คาดว่ามาจากน้ำชะกากอุตสาหกรรมและสารปนเปื้อนจากพื้นที่ของบริษัท กรีน เอ็นไวรอนเม้นท์ เทคโนโลยี่ จำกัด ผลตรวจตัวอย่างน้ำพบว่าสารส่วนใหญ่ไม่เกินเกณฑ์ แต่ค่าน้ำมันและไขมันเกินมาตรฐานน้ำทิ้งโรงงาน และพบไฮโดรคาร์บอนสูง หน่วยงานได้สั่งหยุดกิจการชั่วคราวและให้ปรับปรุงแก้ไข ด้านบริษัทแถลงเมื่อวันที่ 3 ตุลาคมว่ายังไม่มีข้อสรุปยืนยันว่าบริษัทเป็นแหล่งกำเนิด ซึ่งเป็นคำชี้แจงก่อนมีคำสั่งหยุดกิจการ

ในช่วงเดียวกัน ยังมีรายงานปลาตายในแม่น้ำและการตรวจพบอะลูมิเนียมบางจุด ตัวอย่างน้ำวันที่ 16 ตุลาคมที่กรมควบคุมมลพิษเปิดเผยรายจุดพบค่าสูงสุด 3.547 มิลลิกรัมต่อลิตรที่ตำบลบ่อทอง อำเภอกบินทร์บุรี ขณะที่อำเภอเมืองปราจีนบุรีและบ้านสร้างมีค่าต่ำกว่าขีดตรวจวัด ทั้งนี้ คำชี้แจงเบื้องต้นของรัฐบาลเมื่อวันที่ 14 ตุลาคมระบุว่า คราบน้ำมันที่ตำบลหัวหว้ากับจุดกระชังปลาตายอยู่คนละบริเวณ และระบุว่าออกซิเจนต่ำบริเวณกระชังอาจเป็นปัจจัยหนึ่ง แต่ ยังต้องรอผลทางวิทยาศาสตร์ยืนยัน

ท่ามกลางความกังวลดังกล่าว เช้าวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 เครือข่ายรักษ์ปราจีนบุรีและผู้ได้รับผลกระทบได้ยื่นรายชื่อประชาชน 32,450 คนต่อคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ผ่านผู้แทนปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ขอให้ประกาศลุ่มน้ำปราจีนบุรีและลำน้ำสาขาเป็นเขตควบคุมมลพิษตามมาตรา 59 พร้อมให้เวลาหน่วยงานดำเนินการ 15 วัน ก่อนยื่นเรื่องต่อศาลปกครอง 

สำหรับปราจีนบุรี คุณภาพน้ำเกี่ยวข้องโดยตรงกับเศรษฐกิจและรายได้ของประชาชน เพราะทั้งการทำนา เลี้ยงปลาในบ่อและกระชัง รวมถึงการเพาะปลูกพืชต่างต้องพึ่งพาน้ำ ขณะเดียวกัน ผู้รับซื้อ ผู้แปรรูป และร้านอาหารก็ต้องมั่นใจในคุณภาพของวัตถุดิบที่นำมาใช้ 

ความไม่แน่นอนเรื่องสารปนเปื้อนจึงนำไปสู่คำถามสำคัญว่า ปัญหาครั้งนี้จะกระทบการผลิตอาหาร ธุรกิจ และรายได้ของคนในจังหวัดมากน้อยเพียงใด

เกษตรและอาหารเป็นฐานรายได้ของคนหลายหมื่นครัวเรือน

แม้ปราจีนบุรีจะมีอุตสาหกรรมเป็นฐานเศรษฐกิจหลัก และภาคเกษตรมีสัดส่วนเพียงร้อยละ 4.8 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัดในปี 2567 แต่การเกษตรยังเป็นอาชีพของคนจำนวนมาก

ข้อมูลจากระบบทะเบียนเกษตรกรกลาง กรมส่งเสริมการเกษตร ณ วันที่ 1 ตุลาคม 2569 ระบุว่า จังหวัดมีครัวเรือนที่ยังทำการเกษตรและไม่ได้ยกเลิกสถานะเกษตรกร 39,984 ครัวเรือน

เอกสารข้อมูลพื้นฐานจังหวัดระบุว่า ปราจีนบุรีมีพื้นที่ปลูกข้าวนาปี 426,895 ไร่ และยังเป็นแหล่งผลิตสินค้าเกษตรอีกหลายประเภท ทั้งมันสำปะหลัง ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ สุกร ไก่เนื้อ ไข่ไก่ กุ้งขาวแวนนาไม และปลาน้ำจืด สะท้อนว่าการผลิตอาหารในจังหวัดครอบคลุมทั้งการเพาะปลูก ปศุสัตว์ และประมง

เมื่อพิจารณาโครงสร้างภาคเกษตร รายงานของสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 6 ในไตรมาส 2 ปี 2569 ระบุว่า ปศุสัตว์มีสัดส่วนมากที่สุดที่ร้อยละ 50.0 รองลงมาคือพืชร้อยละ 25.0 และประมงร้อยละ 22.9

สำหรับภาคประมง เอกสารฉบับเดือนกันยายน 2569 อ้างตารางของสำนักงานประมงจังหวัด ข้อมูล ณ เดือนเมษายน 2568 ว่าสัตว์น้ำจืดมีเกษตรกร 3,505 ราย มูลค่าผลผลิตประมาณ 1,288.54 ล้านบาท ส่วนกุ้งทะเลมีเกษตรกร 1,293 ราย มูลค่าประมาณ 593.72 ล้านบาท

อำเภอบ้านสร้างเป็นพื้นที่ผลิตสำคัญของทั้งสองกลุ่ม โดยมีมูลค่าผลผลิตสัตว์น้ำจืด 903.09 ล้านบาท คิดเป็นประมาณร้อยละ 70 ของมูลค่าผลผลิตสัตว์น้ำจืดทั้งจังหวัด ส่วนกุ้งทะเลมีมูลค่าผลผลิต 576.25 ล้านบาท หรือประมาณร้อยละ 97 ของมูลค่าผลผลิตกุ้งทะเลทั้งจังหวัด

กิจกรรมการผลิตเหล่านี้ยังเชื่อมโยงกับธุรกิจอีกหลายขั้น ตั้งแต่ผู้ขายเมล็ดพันธุ์ ลูกพันธุ์ และอาหารสัตว์ ผู้รับจ้างดูแลแปลงหรือเก็บเกี่ยวผลผลิต ไปจนถึงผู้รวบรวม โรงสี ผู้ขนส่ง ผู้แปรรูป และตลาดอาหารสด รายได้จากการขายผลผลิตจึงหมุนเวียนไปสู่ผู้ประกอบอาชีพอื่นด้วย หากการผลิตหรือการขายของเกษตรกรสะดุด ผลกระทบก็อาจส่งต่อไปยังธุรกิจที่เกี่ยวข้องเป็นทอด ๆ

จากผลไม้ GI ถึงเมืองสมุนไพร ชื่อปราจีนบุรีเป็นส่วนหนึ่งของจุดขาย

ความสำคัญของเกษตรปราจีนบุรีไม่ได้มีเพียงปริมาณผลผลิต จังหวัดยังมีสินค้าที่สร้างความแตกต่างด้วยแหล่งกำเนิดและคุณภาพ ทั้ง “ทุเรียนปราจีน” และ “ส้มโอปราจีน” ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI โดยทุเรียนปราจีนมีลักษณะเด่นที่กรมส่งเสริมการเกษตรระบุ ได้แก่ เนื้อหนา ค่อนข้างแห้ง เส้นใยน้อย และรสหวานมัน

อีกฐานหนึ่งคือสมุนไพรและเกษตรอินทรีย์ที่พัฒนามานาน ตัวอย่างสำคัญคือบ้านดงบัง ตำบลดงขี้เหล็ก อำเภอเมืองปราจีนบุรี ซึ่งก่อตั้งกลุ่มสมุนไพรในปี 2543 และได้รับการสนับสนุนความรู้จากโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ก่อนพัฒนาเป็นแหล่งผลิตสมุนไพรอินทรีย์ แหล่งเรียนรู้ และการท่องเที่ยวชุมชน 

ธุรกิจเหล่านี้มีตลาดที่เชื่อมออกไปนอกจังหวัดด้วย รายงานสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 6 ซึ่งเผยแพร่ก่อนเหตุการณ์ครั้งนี้ ยกตัวอย่างวิสาหกิจชุมชนแปลงใหญ่สมุนไพรอินทรีย์ในตำบลวังท่าช้าง อำเภอกบินทร์บุรี ว่ามีสมาชิก 60 ราย พื้นที่ปลูก 400 ไร่ และรายได้ประมาณ 43.29 ล้านบาทต่อปี โดยวางแผนผลิตตามคำสั่งซื้อล่วงหน้า 1 ปี

รายงานเดียวกันระบุว่าผลผลิตร้อยละ 50 ส่งออกไปจีนและไต้หวัน และร้อยละ 49 ส่งให้โรงงานผลิตยาสมุนไพรในประเทศ จึงเห็นได้ว่ามาตรฐานวัตถุดิบมีผลต่อทั้งรายได้ผู้ปลูก การแปรรูป และความสัมพันธ์กับผู้ซื้อ 

แม้การยกตัวอย่างเหล่านี้เป็นเพียงการอธิบายฐานเศรษฐกิจของจังหวัด และธุรกิจเหล่านี้อาจไม่ได้รับผลกระทบจากสารพิษทั้งหมด แต่ในทางเศรษฐกิจ ชื่อเสียงเรื่องผลไม้คุณภาพ สมุนไพร และการผลิตที่มีมาตรฐาน เป็นทุนที่ต้องใช้เวลาสร้าง 

หากข่าวสารเรื่องมลพิษทำให้ผู้ซื้อระแวง และแยกพื้นที่ปลอดภัยออกจากพื้นที่เสี่ยงไม่ได้ ความกังวลก็อาจกระทบผู้ประกอบการที่อยู่นอกบริเวณปนเปื้อนด้วย ปัญหาจึงเกี่ยวข้องกับทั้งคุณภาพทรัพยากรและความน่าเชื่อถือของแหล่งผลิต

ประมงรับผลกระทบแล้ว ทั้งปลาตาย ยอดขายลด และการลงทุนที่ต้องรอ

ผลกระทบจากสารพิษที่มีต่อเกษตรกรและชาวประมงในพื้นที่ปรากฎชัดเจนแล้วในตลาดปลา สำนักข่าวไทยพีบีเอสรายงานเมื่อวันที่ 26 ตุลาคม 2569 ว่าร้านปลาแห่งหนึ่งในตลาดสดเทศบาลเมืองปราจีนบุรีมียอดขายลดจากวันละกว่า 100 กิโลกรัม เหลือประมาณ 10-20 กิโลกรัม และแม้เปลี่ยนไปรับปลาจากจังหวัดอื่น ลูกค้าก็ยังถามแหล่งที่มา 

ส่วนไทยรัฐพบร้านปลาในตลาดอีกแห่งแทบไม่มีลูกค้า แม้ร้านหนึ่งรับปลาจากนครนายกและจังหวัดอื่น แสดงว่าความกังวลยังไม่จางลง แม้มีกิจกรรมชวนกินปลาเมื่อวันก่อนหน้า 

ด้านผู้เลี้ยง กระทรวงเกษตรฯ ระบุ ณ วันที่ 16 ตุลาคมว่าน้ำท่วมกระทบผู้เลี้ยงสัตว์น้ำ 4,471 ราย พื้นที่ 88,457.25 ไร่ ทั้งนี้ ตัวเลขนี้เป็นผลจากอุทกภัยและยังไม่ได้แยกผลของสารปนเปื้อน 

ประธานกลุ่มผู้เลี้ยงปลาอำเภอศรีมหาโพธิระบุว่ามีผู้ขึ้นทะเบียนเสียหาย 79 ราย 1,498 กระชัง ประเมินความเสียหายกว่า 70 ล้านบาท ซึ่งเป็นตัวเลขของฝ่ายผู้เสียหาย ส่วนนายพรณรงค์ ว่องสุนทร เกษตรกรปลากระชังในอำเภอบ้านสร้าง ระบุว่าเสียหายสองรอบรวมกว่า 1 ล้านบาท และยังไม่กล้าลงลูกปลาใหม่ 

อย่างไรก็ตาม ความเสียหายจากปลาตายยังต้องแยกจากการวินิจฉัยสาเหตุและความปลอดภัยอาหาร ผลตรวจสัตว์น้ำ 9 ตัวอย่างจาก 4 อำเภอ ซึ่งระบุวันที่ 21 ตุลาคม 2569 พบปรอท แคดเมียม และตะกั่วไม่เกินเกณฑ์ แต่รองโฆษกรัฐบาลชี้ว่าผลนี้ไม่ได้ประเมินอะลูมิเนียม และยังใช้ยืนยันความปลอดภัยหรือสาเหตุปลาตายไม่ได้ 

อธิบดีกรมประมงกล่าววันที่ 2 พฤศจิกายนว่าผลแล็บพบว่าปลาปลอดภัย แต่แนะนำให้กินพอเหมาะ เลี่ยงเครื่องใน และกรมยังเก็บตัวอย่างต่อเนื่อง การรายงานผลชุดเดิมซ้ำจึงไม่ใช่หลักฐานว่ามีผลใหม่ครอบคลุมสัตว์น้ำทุกชนิดทุกพื้นที่ 

ส่วนคำชี้แจงรัฐบาลวันที่ 14 ตุลาคมระบุว่า กระชังปลาบางจุดมีออกซิเจนละลายในน้ำต่ำกว่า 2 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งอาจทำให้ปลาขาดออกซิเจนรุนแรง ข้อมูลนี้เป็นสภาพในช่วงที่ตรวจสอบครั้งนั้น ไม่ใช่ค่าออกซิเจนปัจจุบันทั้งแม่น้ำ และยังไม่อาจใช้สรุปว่าปลาตายทั้งหมดเกิดจากสารพิษอุตสาหกรรม 

สำหรับกิจการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ผลตรวจเนื้อสัตว์น้ำกับความพร้อมของแหล่งน้ำตอบคำถามต่างกัน ผู้เลี้ยงยังต้องประเมินว่าน้ำเหมาะต่อการลงลูกพันธุ์รอบใหม่หรือไม่ เพราะปลาในกระชังรับน้ำจากแม่น้ำโดยตรง หากรอ รายได้ก็ขาดช่วง แต่หากลงทุนแล้วเสียหายซ้ำ ก็อาจกระทบสภาพคล่องหนักขึ้น โดยเฉพาะครัวเรือนที่ยังมีภาระหนี้และค่าใช้จ่ายประจำ

การชะลอเลี้ยงยังอาจทำให้ความต้องการลูกปลา อาหารสัตว์ และแรงงานลดลง ส่วนผู้ค้าต้องหาสินค้าทดแทนหรือเปลี่ยนเส้นทางรับซื้อ ประมงจึงเป็นตัวอย่างที่เห็นได้ว่า ปัญหาแหล่งน้ำสามารถส่งผลต่อทั้งการผลิต การค้า และเงินหมุนเวียนในท้องถิ่น แม้ข้อยุติเรื่องต้นเหตุยังไม่ครบถ้วน

เกษตรอาจต้องจ่ายเพิ่ม เพื่อฟื้นแปลงและยืนยันคุณภาพผลผลิต

สำหรับภาคเพาะปลูก สิ่งที่ต้องประเมินคือสารปนเปื้อนเข้าสู่ดินหรือแหล่งน้ำของแปลงใดบ้าง และส่งผลต่อการผลิตอย่างไร กรมควบคุมมลพิษระบุว่าอะลูมิเนียมบางส่วนอาจจับกับสารแขวนลอยและตกสะสมในตะกอน จึงต้องตรวจทั้งน้ำและตะกอนดินประกอบกัน การที่น้ำลดลงหรือผลน้ำบางจุดต่ำกว่าขีดตรวจวัด จึงยังต้องพิจารณาร่วมกับข้อมูลส่วนอื่น 

หากผลตรวจยืนยันการปนเปื้อนในพื้นที่ผลิต เกษตรกรอาจมีค่าใช้จ่ายเพิ่มทั้งการตรวจดิน น้ำ และผลผลิต การหาแหล่งน้ำทดแทน การปรับระบบป้องกัน หรือการพักแปลงระหว่างฟื้นฟู ต้นทุนเหล่านี้เกิดขึ้นได้ก่อนที่จะมีรายได้จากการเก็บเกี่ยวรอบใหม่ และหากต้องเลื่อนเพาะปลูก ก็อาจกระทบแผนส่งมอบสินค้าที่วางไว้ด้วย

เกษตรอินทรีย์มีโจทย์เรื่องมลพิษจากนอกแปลงเพิ่มเติม คู่มือกรมวิชาการเกษตรอธิบายถึงการป้องกันการปนเปื้อนผ่านดิน น้ำ และอากาศ รวมถึงการทำแนวกันชนให้เหมาะกับความเสี่ยง ผู้ปลูกจึงอาจต้องปรับมาตรการป้องกัน แม้ตนเองจะควบคุมวิธีเพาะปลูกตามระบบอยู่แล้ว ส่วนผลต่อการรับรองต้องพิจารณาตามหลักฐานและเกณฑ์ของหน่วยรับรองเป็นรายแปลง ยังไม่อาจเหมารวมว่าเกษตรกรอินทรีย์ทั้งจังหวัดสูญเสียการรับรอง 

ผู้ผลิตอาหารเสี่ยงรับต้นทุนต่อ ทั้งวัตถุดิบ น้ำ และความเชื่อมั่น

การผลิตอาหารในปราจีนบุรียังเชื่อมกับกิจการแปรรูปและสินค้าชุมชน เอกสารพื้นฐานจังหวัดยกตัวอย่างทั้งข้าวหอมนิลจากบ้านสร้าง และเครื่องดื่มจากผลหม่อนในกบินทร์บุรี ขณะที่สมุนไพรมีการนำไปอบแห้ง บด และแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ การเพิ่มมูลค่าเหล่านี้ต้องอาศัยคุณภาพวัตถุดิบตั้งแต่ต้นทาง

คุณภาพน้ำก็มีความสำคัญต่อกระบวนการผลิต กองอาหาร สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา อธิบายถึงการตรวจยืนยันคุณภาพสินค้าและน้ำที่สัมผัสอาหารเพื่อทวนสอบระบบ GMP หากกิจการใดใช้แหล่งน้ำหรือรับวัตถุดิบจากบริเวณที่ต้องเฝ้าระวัง ก็อาจจำเป็นต้องตรวจสอบเพิ่มเติมตามความเสี่ยง ก่อนนำเข้าสู่การผลิต 

ในเชิงธุรกิจ ต้นทุนที่อาจตามมามีทั้งค่าตรวจวิเคราะห์ การควบคุมคุณภาพ การจัดหาแหล่งน้ำหรือวัตถุดิบทดแทน และค่าขนส่งที่เพิ่มขึ้น หากต้องแยกผลผลิตบางรุ่นไว้รอผลตรวจ ก็อาจทำให้เงินทุนจมอยู่ในสินค้า หรือกระทบกำหนดส่งมอบ โดยเฉพาะกิจการที่วางแผนผลิตตามคำสั่งซื้อล่วงหน้า ทั้งนี้ ยังไม่มีข้อมูลยืนยันว่าผู้ผลิตอาหารทั้งจังหวัดประสบปัญหาเหล่านี้แล้ว

อีกด้านหนึ่งคือยอดขายและการรักษาลูกค้า ร้านอาหาร ร้านค้าของฝาก และผู้จำหน่ายผลผลิตอาจต้องเพิ่มข้อมูลแหล่งที่มาเพื่อให้ผู้ซื้อมั่นใจ ประสบการณ์ของร้านปลาที่นำสินค้าจากจังหวัดอื่นมาขายแล้วยังถูกตั้งคำถาม แสดงให้เห็นว่าความกังวลสามารถขยายไปถึงสินค้าที่ไม่ได้มาจากพื้นที่เกิดเหตุได้

การสื่อสารจึงควรระบุพื้นที่ แหล่งน้ำ และผลิตภัณฑ์ที่ตรวจให้ชัด รวมทั้งแยกตรา GI มาตรฐานอินทรีย์ และผลตรวจความปลอดภัยอาหารออกจากกัน เพราะตอบคำถามเรื่องแหล่งกำเนิด วิธีผลิต และคุณภาพตัวอย่างคนละด้าน การเหมารวมว่าสินค้าจากปราจีนบุรีทั้งหมดปนเปื้อน อาจซ้ำเติมธุรกิจที่ยังผลิตได้อย่างปลอดภัย

การฟื้นเศรษฐกิจต้องทำให้ผู้ผลิตลงทุนต่อ และผู้ซื้อกลับมาเชื่อมั่น

ความคืบหน้าวันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 นายวราวุธ ศิลปอาชา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม ระบุว่ากรมโรงงานอุตสาหกรรมเก็บตัวอย่างน้ำและดินเพิ่มเมื่อวันที่ 31 ตุลาคม คาดรู้ผลใน 2-3 วัน พร้อมขอให้บริษัทรับผิดชอบความเสียหาย ส่วนผู้ว่าราชการจังหวัดขอให้นายอำเภอเป็นคนกลางหารือค่าเสียหาย ข้อมูลนี้เป็นท่าทีและขั้นตอนการเจรจา 

ทั้งนี้ ณ วันที่ตรวจสอบ 4 พฤศจิกายน ยังไม่พบการเผยแพร่ผลน้ำและดินชุดวันที่ 31 ตุลาคมอย่างครบถ้วนในแหล่งที่ตรวจยืนยันได้ จึงยังไม่ควรนำผลน้ำชุดวันที่ 16 ตุลาคมหรือผลสัตว์น้ำที่เผยแพร่วันที่ 21 ตุลาคมมาใช้แทนผลประเมินสภาพแวดล้อมปัจจุบันทั้งหมด

ส่วนมาตรการก่อนหน้านี้ กรมโรงงานอุตสาหกรรมรายงานการติดตั้งทุ่นกักคราบน้ำมัน สั่งหยุดกิจการชั่วคราว และให้ปรับปรุงระบบบำบัด การเก็บของเสีย รวมถึงความมั่นคงของคันดินและอาคารภายในเดือนธันวาคม 2569 ขณะที่กรมควบคุมมลพิษแจ้งเมื่อวันที่ 28 ตุลาคมว่าจะติดตามน้ำและตะกอนดินในสัปดาห์ถัดไป และจะขยายการตรวจไปถึงแม่น้ำนครนายกและบางปะกง 

สำหรับผู้ประกอบอาชีพ ผลตรวจควรช่วยตอบให้ได้ว่า พื้นที่ใดกลับมาเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์น้ำ หรือผลิตอาหารได้ภายใต้เงื่อนไขใด โดยเปิดเผยจุดเก็บตัวอย่าง วันเวลา สารที่ตรวจ และเกณฑ์อ้างอิงอย่างชัดเจน ข้อมูลเช่นนี้ช่วยทั้งการตัดสินใจลงทุน การเลือกวัตถุดิบ และการรักษาตลาดของผู้ผลิตนอกพื้นที่เสี่ยง

ส่วนการประเมินความเสียหายควรแยกผลจากน้ำท่วม ภาวะน้ำเสีย การปนเปื้อนที่พิสูจน์ได้ และรายได้ที่ลดลงจากความกังวล ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอจะคำนวณความเสียหายจากสารพิษทั้งจังหวัดเป็นตัวเลขเดียว แต่กรณีประมงแสดงให้เห็นแล้วว่า ความไม่แน่นอนของแหล่งน้ำสามารถทำให้รายได้สะดุดและการลงทุนหยุดรอได้

ปราจีนบุรีจึงต้องรักษาทั้งฐานทรัพยากรสำหรับผลิตอาหารและชื่อเสียงของสินค้าท้องถิ่นที่สร้างมานาน การระบุขอบเขตปัญหาให้ชัด พร้อมยืนยันคุณภาพของพื้นที่และผลผลิตที่ปลอดภัย จะช่วยให้เกษตรกรกลับมาเริ่มรอบผลิต ผู้แปรรูปส่งมอบสินค้าได้ และผู้ซื้อมีข้อมูลเพียงพอที่จะกลับมาจับจ่าย

อ้างอิง: กรมโรงงานอุตสาหกรรม ผ่านกรุงเทพธุรกิจ, ผลตรวจใกล้คันดิน กรุงเทพธุรกิจ, ข้อเรียกร้องเกษตรกร กรุงเทพธุรกิจ, The Active, ประชาไท, ผลตรวจแม่น้ำ 5 จุด ไทยพีบีเอส, ตลาดปลาและผู้เลี้ยงปลา ไทยพีบีเอส, อธิบดีกรมประมง ไทยพีบีเอส, ผลตรวจรายจุด ฐานเศรษฐกิจ, แผนตรวจน้ำและตะกอน ฐานเศรษฐกิจ, ผลกระทบด้านประมง ฐานเศรษฐกิจ, คำชี้แจงรัฐบาล ไทยโพสต์, ทุเรียนปราจีน GI ไทยโพสต์, คมชัดลึก, การเยียวยา ไทยรัฐ, ตลาดปลา ไทยรัฐ, MGR Online, News1, สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 6, ข้อมูลพื้นฐานจังหวัดปราจีนบุรี กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, เดลินิวส์, ศิลปวัฒนธรรม, วารสารบรรณศาสตร์ มศว, มติชน