ถอดรหัสยุทธศาสตร์ถ่วงดุลอำนาจระหว่างไทย-กัมพูชา-จีน-สหรัฐอเมริกา
การถ่วงดุลอำนาจ หมายถึง ภาวะที่รัฐหนึ่งเห็นว่า รัฐคู่อริหรือรัฐคู่แข่งมีกำลังอำนาจที่เหนือกว่าฝ่ายตนจึงพยายามดำเนินยุทธศาสตร์เพื่อให้ฝ่ายที่เป็นอริกันมีอำนาจลดลงมาเท่าเทียมกับตนโดยอาศัยวิธีการ เช่น การดึงรัฐอื่น ๆ ที่ขัดแย้งหรือไม่ลงรอยกับรัฐคู่อริมาเป็นพวกเดียวกับฝ่ายตน ผ่านการจัดตั้งระบบพันธมิตรทางยุทธศาสตร์
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
ตามรูปการณ์นี้ การแข่งขันต่อสู้ระหว่างสหรัฐอเมริกากับสหภาพโซเวียตในยุคสงครามเย็น (ซึ่งแต่ละฝ่ายต่างดึงประเทศอื่นเข้ามาเป็นพันธมิตรฝั่งเดียวกับตน) ล้วนบ่งชี้ถึงยุทธศาสตร์ถ่วงดุลอำนาจทางการเมืองระหว่างประเทศ
ในปัจจุบัน รัฐมหาอำนาจอย่างจีนกับสหรัฐ และรัฐอาเซียนอย่างไทยกับกัมพูชา ต่างกำลังเดินยุทธศาสตร์ถ่วงดุลอำนาจอย่างซับซ้อน การที่จีนเชิญ มิน อ่อง หล่าย ประธานาธิบดีคนใหม่ของพม่า กับ ฮุน เซน อดีตนายกรัฐมนตรีกัมพูชา เยือนกรุงปักกิ่งติดต่อกันในช่วงเดือนมิถุนายนนี้
ตลอดจนการที่จีนเชิญนายกรัฐมนตรีของไทยเยือนกรุงปักกิ่งในห้วงเดือนกรกฎาคม 2569 แสดงให้เห็นว่าทั้งพม่า กัมพูชาและไทย มีความสำคัญต่อผลประโยชน์จีน (โดยเฉพาะการดึงประเทศเหล่านี้ให้มาเป็นพวกจีนมากขึ้นเพื่อถ่วงดุลสหรัฐ)
ส่วนสหรัฐก็มีทั้งการพยายามรื้อฟื้นการซ้อมรบร่วมระหว่างสหรัฐกับกัมพูชาและการกระชับความสัมพันธ์ด้านความมั่นคงกับไทยให้ลึกซึ้งขึ้นอีกซึ่งสะท้อนกลยุทธ์ถ่วงดุลอำนาจของสหรัฐเพื่อแข่งขันกับอิทธิพลจีนในอาเซียน
ส่วนประเทศไทยได้ออกแบบเกมถ่วงดุลอำนาจเชิงรุกที่ทรงพลังขึ้น ไม่ว่าจะเป็น การพยายามรักษาสัมพันธ์กับสหรัฐและจีนให้สมดุลสืบไปหากแต่ก็พัฒนาปฏิสัมพันธ์เชิงยุทธศาสตร์กับฝรั่งเศสและรัสเซียเพื่อให้ทั้งสองรัฐเข้ามาเกลี่ยความเข้มข้นของอำนาจจีนกับสหรัฐไม่ให้กดดันไทยมากเกินไป (ในบางประเด็นและในบางบริบท) ขณะที่ทางฟากกัมพูชา ฮุน เซน กำลังพยายามเสริมสร้างระบบพันธมิตรยุทธศาสตร์แบบรอบด้านกับจีน หากแต่ก็เปิดพื้นที่สำหรับความร่วมมือทางเศรษฐกิจ การทูตและการทหารให้กับสหรัฐด้วย โดยมี ฮุน มาเนต นายกรัฐมนตรี เป็นผู้เชื่อมต่อหลักกับสหรัฐ
ในทฤษฎีการเมืองระหว่างประเทศ การถ่วงดุลอำนาจแบ่งออกได้หลายรูปแบบ ดังนี้
1. การถ่วงดุลอำนาจแบบดั้งเดิมหรือแบบเข้มข้นที่เรียกกันว่า Hard Balancing ซึ่งเน้นการตั้งพันธมิตรด้านความมั่นคงผ่านความร่วมมือทางทหารที่มีการจัดตั้งอย่างเป็นทางการ มีโครงสร้างทำงานอย่างเป็นระบบ พร้อมมีกองกำลังทหารที่พร้อมจะปฏิบัติการ
2. การถ่วงดุลอำนาจแบบอ่อนที่เรียกกันว่า Soft Balancing ซึ่งเน้นการรวมตัวเป็นพันธมิตรแบบไม่เป็นทางการและไร้ข้อผูกมัด
3. การถ่วงดุลอำนาจแบบผสมผสาน หรือ Limited Hard Balancing ซึ่งเป็นจุดกึ่งกลางระหว่าง Hard Balancing กับ Soft Balancing โดยเป็นการสร้างกลุ่มพันธมิตรแบบกึ่งทางการหรือการเป็นหุ้นส่วนยุทธศาสตร์ (Strategic Partnership)
จากการถ่วงดุลทั้งสามแบบ จะเห็นว่า สหรัฐดำเนินยุทธศาสตร์แบบ Hard Balancing ผ่านการจัดตั้งระบบพันธมิตรทางทหารแบบเป็นทางการในเขตอินโด-แปซิฟิก ส่วนจีนมักดำเนินยุทธศาสตร์ Soft Balancing ผ่านความร่วมมือทางทหารแบบไม่เป็นทางการและไร้ข้อผูกมัดกับนานาประเทศ หากแต่ก็มีบางกรณี เช่น ความสัมพันธ์จีน-กัมพูชา ที่มีลักษณะเป็นหุ้นส่วนยุทธศาสตร์แบบ 2 + 2
กล่าวคือ เน้นกระชับสัมพันธ์ทวิภาคีแบบลงลึกเพื่อผลประโยชน์ระยะยาวของทั้งจีนและกัมพูชาผ่านบทบาทของกระกรวงกลาโหมและกระทรวงต่างประเทศ ซึ่งถือเป็นลักษณะหนึ่งของ Limited Hard Balancing ส่วนไทยเองก็มีความร่วมมือทางทหารกับสหรัฐตั้งแต่ยุคสงครามในรูปแบบ Hard Balancing แต่ล่าสุดได้จัดทำ Limited Hard Balancing ในรูปแบบหุ้นส่วนยุทธศาสตร์กับฝรั่งเศสหรือแม้กระทั่งเวียดนาม ขณะที่ทางฟากกัมพูชา ก็พัฒนา Limited Hard Balancing กับจีนอย่างเด่นชัด
การเมืองโลกทุกวันนี้เผยให้เห็นถึงพลังยุทธศาสตร์ถ่วงดุลอำนาจแบบล้ำลึก สิ่งนี้ต่างหากที่กำลังขับเคลื่อนวิถีแห่งการเมืองระหว่างรัฐที่ทวีความเข้มข้นมากขึ้นเรื่อย ๆ โลกยุทธศาสตร์ของมหาอำนาจในศตวรรษที่ 21 เต็มไปด้วยกลยุทธ์แห่งการถ่วงดุลอำนาจ แม้แต่การขับเคี่ยวต่อสู้กันระหว่างไทยกับกัมพูชา ก็ล้วนถูกขับเคลื่อนออกมาด้วยกลเกมแห่งการถ่วงดุล
การถ่วงดุลอำนาจระหว่างไทย-กัมพูชา-จีน-สหรัฐอเมริกา จึงกำลังเขย่าภูมิรัฐศาสตร์อาเซียนอย่างมีนัยสำคัญ!
รศ.ดร.ดุลยภาค ปรีชารัชช
นายกสมาคมภูมิภาคศึกษา และอาจารย์ ม.ธรรมศาสตร์
